Mật là một chất lỏng màu xanh - vàng, được sản xuất tại gan theo đường dẫn mật trong gan dự trữ ở túi mật với vai trò tiêu hóa chất béo và loại bỏ các tế bào hồng cầu đã chết cũng như một số độc tố từ cơ thể. Chỉ một lượng rất nhỏ chất béo đã kích thích túi mật tiết mật đổ vào phần đầu của ruột non cùng với dịch tiêu hóa khác. Do một nguyên nhân nào đó, van môn vị (ngăn cách giữa dạ dày và ruột non) đóng không kín dẫn tới dịch mật trào ngược lên dạ dày và thực quản, có thể kèm theo cả acid dạ dày gây nên tình trạng trợt loét thực quản với nguy cơ ung thư rất cao.

1. Nguyên nhân

     Hiện tượng dịch mật trào ngược có thể gây ra bởi:

     - Biến chứng phẫu thuật: Hầu hết phẫu thuật như cắt dạ dày và phẫu thuật dạ dày để giảm cân gây ra biến chứng ảnh hưởng tới hoạt động bình thường của van môn vị.

     - Loét dạ dày tá tràng: Loét dạ dày có thể chặn van môn vị làm cho nó không mở đủ để làm rỗng dạ dày nhanh chóng như bình thường. Thực phẩm ứ đọng lại trong dạ dày có thể dẫn đến áp lực dạ dày tăng dẫn tới acid mật trào ngược lên dạ dày vào thực quản.

     - Phẫu thuật túi mật: Những bệnh nhân đã phải cắt bỏ túi mật có nguy cơ bị mắc dịch mật trào ngược cao hơn những người chưa trải qua phẫu thuật này.

2. Các triệu chứng

     Các triệu chứng của dịch mật mật trào ngược khó phân biệt với trào ngược acid dạ dày. Dấu hiệu của hai bệnh này tương tự nhau và chúng có thể xảy ra cùng một lúc. Các dấu hiệu và triệu chứng của trào ngược dịch mật bao gồm:

     - Đau vùng bụng trên, đôi khi đau rất nặng.

     - Thường xuyên ợ nóng - có cảm giác rát trong lồng ngực, lan tới cổ họng, cùng với vị chua trong miệng.

     - Buồn nôn.

     - Nôn chất lỏng màu xanh hoặc vàng (màu của mật).

     - Thỉnh thoảng ho hay khàn giọng.

     - Giảm cân ngoài ý muốn.

3. Biến chứng

     Lớp nhầy dính giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày khỏi những tác động ăn mòn của axit trong dạ dày. Tuy nhiên, thực quản thiếu sự bảo vệ này, vì vậy axit và dịch mật trào ngược có thể gây tổn hại nghiêm trọng cho mô thực quản. Sự kết hợp của mật và acid trào ngược làm tăng nguy cơ biến chứng, bao gồm:

     - Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Thỉnh thoảng ợ nóng thường không phải là một mối quan tâm. Nhưng thường xuyên hoặc liên tục ợ nóng là triệu chứng phổ biến nhất của GERD, gây kích ứng và viêm mô thực quản (viêm thực quản). GERD thường do sự dư thừa của acid dạ dày, nhưng gần đây người ta đã phát hiện thấy dịch mật cũng có mối liên quan trong căn bệnh này.

     - Barrett: Là tình trạng mà trong đó màu sắc và thành phần của các tế bào lót ở vùng thấp thực quản bị thay đổi, thường là do tiếp xúc lặp đi lặp lại với acid dạ dày. Các tế bào thực quản bị viêm có nguy cơ cao trở thành ung thư. Nghiên cứu trên động vật cũng đã cho thấy mối liên hệ giữa dịch mật trào ngược với sự xuất hiện của thực quản Barrett.

     - Ung thư thực quản: Đây là dạng ung thư nghiêm trọng, có thể không được chẩn đoán cho đến khi tiến triển nặng. Mối liên kết giữa mật, acid trào ngược và ung thư thực quản vẫn còn gây tranh cãi, nhưng nhiều chuyên gia nghĩ rằng vẫn tồn tại sự liên quan trực tiếp. Trong các nghiên cứu trên động vật, dịch mật trào ngược đã được chứng minh gây ra bệnh ung thư thực quản.

4. Các xét nghiệm và chẩn đoán

     Mặc dù mô tả các triệu chứng gặp phải cũng đủ cho bác sĩ chẩn đoán vấn đề trào ngược. Nhưng phân biệt giữa trào ngược mật và trào ngược acid là khó khăn, đòi hỏi phải có thêm nhiều xét nghiệm nhằm phân loại và kiểm tra mức độ viêm thực quản, dạ dày cũng như chẩn đoán tiền ung thư. Các kiểm tra có thể bao gồm:

     - Nội soi.

     - Kiểm tra nồng độ acid dạ dày cấp.

     - Trở kháng thực quản: Xét nghiệm này đo lường lượng khí hoặc chất lỏng trào ngược vào thực quản. Nó rất hữu ích cho những người nôn ra chất lỏng không có tính acid (chẳng hạn như mật) và không thể được phát hiện bởi thăm dò acid.

5. Hướng điều trị

     Điều trị trào ngược dịch mật không dễ dàng như điều trị hoặc kiểm soát trào ngược acid dạ dày bằng những thay đổi trong chế độ ăn uống hay lối sống. Bệnh thường phải điều trị bằng thuốc. Trong trường hợp nặng, nếu thuốc không làm giảm triệu chứng hoặc có những dấu hiệu tiền ung thư ở thực quản thì sẽ cần phải phẫu thuật. Một số loại phẫu thuật có thể áp dụng bao gồm:

     - Phẫu thuật chuyển hướng (Roux-en-Y): Phương pháp này có thể được áp dụng cho những người đã từng được phẫu thuật dạ dày để loại bỏ môn vị trước đó. Trong Roux-en-Y, bác sĩ phẫu thuật tạo một đường dẫn mật phía dưới bên trong ruột non để chuyển mật ra khỏi dạ dày.

     - Phẫu thuật chống trào ngược: Phương pháp này nhằm củng cố van và có thể làm giảm trào ngược dịch vị lên thực quản. Có rất ít bằng chứng về hiệu quả của phẫu thuật này cho bệnh mật trào ngược.

6. Cải thiện lối sống và biện pháp khắc phục tình trạng mật trào ngược

     Không giống như trào ngược acid, mật trào ngược có vẻ ít liên quan đến các yếu tố lối sống. Nhưng nhiều người mắc chứng trào ngược cả acid và dịch mật đồng thời, vì vậy các triệu chứng có thể được giảm bớt bằng cách thay đổi lối sống:

     - Ngưng hút thuốc lá: Hút thuốc làm tăng sản xuất acid dạ dày, do đó bỏ thuốc lá sẽ giúp bảo vệ thực quản.

     - Ăn ít hơn và chia làm nhiều bữa nhỏ: Làm giảm áp lực cơ vòng thực quản dưới, giúp ngăn ngừa các van được mở sai thời điểm.

     - Đứng thẳng sau khi ăn: Sau khi ăn, cần khoảng 2-3 giờ để làm rỗng dạ dày trước khi nằm xuống.

     - Hạn chế thức ăn béo: Bữa ăn giàu chất béo làm giãn cơ vòng thực quản dưới và làm chậm tốc độ rỗng dạ dày.

     - Tránh các loại thực phẩm và đồ uống có hại: Các loại thực phẩm làm tăng sản xuất acid dạ dày và có thể làm giãn cơ vòng thực quản dưới bao gồm thức uống có gas, caffe, sô cô la, các loại thực phẩm và nước trái cây họ cam quýt, hành tây, cà chua, thức ăn cay và bạc hà.

     - Hạn chế hoặc tránh uống rượu: Uống rượu làm giãn cơ vòng thực quản dưới và kích thích thực quản.

     - Giảm cân: Khi trọng lượng cơ thể dư thừa sẽ tạo áp lực vào dạ dày gây ợ nóng và trào ngược dịch vị.

     - Nâng cao giường ngủ: Nâng cao đầu giường khoảng 10 – 15cm có thể giúp ngăn ngừa các triệu chứng trào ngược

     - Thư giãn: Khi bạn căng thẳng, quá trình tiêu hóa bị chậm lại, có thể khiến các triệu chứng trào ngược trở nên trầm trọng hơn. Các biện pháp thư giãn như hít thở sâu, thiền hoặc yoga, có thể giúp hạn chế trào ngược.