1. Định nghĩa:

Táo bón được định nghĩa theo y khoa là có dưới 3 lần đi đại tiện mỗi tuần và táo bón nặng là khi có dưới một lần đi đại tiện mỗi tuần.

2. Nguyên nhân gây ra táo bón:

-         Rối loạn chức năng vận động đại tràng do: sai lầm trong ăn uống (ăn thiếu chất xơ sợi, uống quá ít nước), sinh hoạt tĩnh tại ít vận động (làm nghề ngồi nhiều: thợ may, thư ký đánh máy), thói quen đại tiện xấu (thường xuyên nín nhịn khi mót đi tiêu) làm mất phản xạ đại tiện.

-         Rối loạn tâm thần, rối loạn trương lực thần kinh thực vật.

-         Stress

-         Đang bổ sung Calci hay Fe

-         Rối loạn chuyển hóa và nội tiết (tăng calci máu, nhược giáp).

-         Tổn thương thực thể ở đại tràng, trực tràng, hậu môn gây trở ngại đường đào thải phân.

-         Thuốc: thuốc chứa opium, thuốc kháng acid trị viêm loét dạ dày - tá tràng (chứa Al, Ca, Bi), thuốc chống trầm cảm, thuốc chống tiết cholin, thuốc trị bệnh Parkinson.

-         Hoặc đang ở trong 1 số tình trạng sinh bệnh lý như mang thai, tiểu đường, nhược giáp…

-         Dùng 1 số loại thuốc giảm đau có chứa codein, thuốc lợi tiểu, thuốc trầm cảm và 1 số loại thuốc kháng acid.

3. Biện pháp không dùng thuốc:

 Người bị táo bón trước khi dùng thuốc hoặc song song với sử dụng thuốc (thậm chí đề phòng ngừa táo bón) nên áp dụng các biện pháp sau:

-         Ăn nhiều chất xơ sợi hơn (rau cải, hoa quả), uống nhiều nước (2 đến 2.5 lít nước, thêm nước cam, nước chanh).

-         Tái huấn luyện phản xạ đại tiện (đi đại tiện đúng giờ cố định).

-         Chống nếp sinh hoạt tĩnh tại (vận động, thể dục thể thao).

4. Sử dụng thuốc trị táo bón:

-         Nên hết sức tránh dùng thuốc táo bón trừ trường hợp bị táo bón kéo dài hay làm nặng thêm một bệnh khác (tăng huyết áp, trĩ). Trước hết dùng thuốc loại ít tác dụng phụ (tạo khối, thẩm thấu, bơm hậu môn), nếu không cải thiện mới dùng thuốc trị táo bón loại kích thích là loại cho tác dụng mạnh nhưng có nhiều tác dụng phụ.

-         Hiện có tình trạng lạm dụng thuốc trị táo bón loại kích thích đưa đến hai hậu quả: bị phụ thuốc và bị các tác dụng phụ của thuốc (có bệnh gọi là bệnh do thuốc nhuận trường giống như bị “hội chứng đại tràng bị kích thích”).

-         Nên dùng thuốc trị táo bón ngắn hạn, dùng sau 7-10 ngày nếu không hiệu quả phải đi khám bệnh để bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân.

-         Lưu ý thời gian tác dụng của thuốc. Có thuốc cho tác dụng nhanh (khoảng 2 giờ), có thuốc cho tác dụng chậm (6-12 giờ). Nếu không lưu ý sẽ bị mắc đi tiêu vào thời điểm không thuận lợi.

-         Không nên dùng thuốc khác chung với thuốc trị táo bón vì thuốc sau này làm chuyển vận ở ruột quá nhanh có thể làm thuốc kia không kịp hấp thu.

5. Thuốc trị táo bón:

Có thể chia làm 5 loại (trong một biệt dược thường kết hợp nhiều loại): 

5.1. Thuốc trị táo bón tạo khối

Thường là các hợp chất thiên nhiên (thạch: agar-agar, cám lúa mì, gôm sterculia) hay bán tổng hợp (methyl cellulose) khi uống không bị hấp thu, có tính hút nước và trương nở làm tăng khối lượng phân, kích thích nhu động ruột.

Lưu ý: Khi uống thuốc nên uống nhiều nước. Tác dụng phụ: đầy bụng. Có thể dùng thực phẩm tạo khối: khoai lang, rau cải, hột é, mủ trôm...

5.2. Thuốc trị táo bón tăng thẩm thấu:

Một số thuốc có bản chất là muối (như magnesi sulfat, natri sulfat), đường (lactulose, sorbitol), là polymer (Forlax) tác động theo cơ chế thẩm thấu: không hấp thu ở ruột, rút nước từ mô ruột trở vào lòng ruột theo lực thẩm thấu (cơ chế của đường lactulose, sorbitol) hoặc theo cơ chế có tính sinh lý hơn là liên kết với nước có sẵn trong lòng ruột (cơ chế của Forlax) để giữ và duy trì thể tích chất lỏng trong lòng ruột.

5.3. Thuốc làm trơn phân:

Có thể dùng dầu thực vật (dầu olive) hoặc có thuốc chứa dầu khoáng chất (dầu paraffin)

Lưu ý: Không dùng dầu parrafin cho trẻ dưới 6 tuổi, người lớn nên dùng vào tối trước khi ngủ, không dùng kéo dài do làm rối loạn hấp thu mỡ, vitamin tan trong dầu.

5.4. Thuốc làm mềm phân:

-         Thường dùng qua đường trực tràng, thích hợp cho phụ nữ có thai và trẻ con đặc biệt trong trường hợp bị trĩ, đau thắt ngực.

-         Có loại dùng ống bơm (rectiol, chứa dịch glycerol) bơm vào hậu môn, có loại thụt vào hậu môn (chứa natri docusat), có loại chứa gel bơm trực tràng (microlax).

Lưu ý: Không nên dùng quá thường xuyên vì thuốc có gây kích ứng niêm mạc trực tràng làm niêm mạc bị tổn thương.

5.5. Thuốc nhuận tràng kích thích:

-         Kích thích mạnh niêm mạc làm tăng nhu động ruột.

-         Tránh dùng kéo dài (làm mất trương lực ruột, mất kali).

-         Chống chỉ định: Phụ nữ có thai và trẻ con (dưới 15 tuổi).

Lưu ý khi dùng thuốc trị táo bón

-         Không nên để bị táo bón mà phải phòng ngừa bằng các biện pháp không dùng thuốc kể ở trên.

-         Có một số trường hợp chưa bị táo bón vẫn phải dùng thuốc (có người bệnh được bác sĩ chỉ định thuốc trị táo bón nhưng không dùng do nghĩ rằng mình đâu bị táo bón), đó là các trường hợp bị bệnh đòi hỏi không được gắng sức: đau thắt ngực hoặc đã bị nhồi máu cơ tim, đã bị đột quỵ, đang bị bệnh phổi tắt nghẽn mạn tính (gọi tắt COPD)... Những trường hợp này nếu đi tiêu phải rặn có thể bị tai biến do bệnh có sẵn.

6. Tham khảo một số bài thuốc đông y: 
Chú ý: Đây chỉ là các bài thuốc tham khảo, KH cần được tư vấn từ thầy thuốc đông y để có đơn thuốc cụ thể.

6.1. Táo bón do cơ địa (yếu tố bẩm sinh) như âm hư huyết nhiệt hoặc sau khi mắc bệnh cấp tính gây giảm tân dịch:

Người bệnh có biểu hiện táo bón lâu ngày, họng miệng khô, lưỡi đỏ ít rêu, người gầy khô, hay khát nước, buồn bực cáu giận, mạch tế. Phép chữa là lương huyết, dưỡng âm nhuận táo. Dùng một trong các bài:

-         Bài 1: Lá dâu, vừng đen, sa sâm, mạch môn, mật ong vừa đủ. Tất cả tán bột làm hàng ngày.

-         Bài 2: Sinh địa, huyền sâm, mạch môn, sa sâm, vừng đen, mật ong vừa đủ. Tất là tán bột làm thành viên uống hàng ngày.

-         Bài 3: Vừng đen, bạch thược, hậu phác, hạnh nhân, đại hoàng, chỉ thực. Tất cả tán bột, trộn mật làm viên ngày uống.

-         Bài 4: Ngũ nhân hoàn: đào nhân, tùng tử nhân, úc lý nhân, hạnh nhân, bá tử nhân. Tán bột làm viên, ngày uống.

6.2. Táo bón ở người bị thiếu máu, phụ nữ sau đẻ mất máu:

Người bệnh có biểu hiện của chứng thiếu máu như da xanh, niêm mạc mắt, môi nhợt, ngủ ít, chóng mặt, hoa mắt, lưỡi nhạt, mạch hư, tế đới sác vô lực kèm theo táo bón kéo dài. Phép chữa là bổ huyết nhuận táo. Dùng một trong các bài thuốc sau:

-         Bài 1: Hà thủ ô đỏ, long nhãn, kỷ tử, tang thầm, vừng đen. Tất cả tán bột làm viên, ngày uống hàng ngày.

-         Bài 2: Tứ vật thang gia giảm: thục địa, đương quy, xuyên khung, bạch thược  bá tử nhân , đại táo, vừng đen . Sắc uống thành từng thang theo đơn của thầy thuốc đông y.

6.3. Táo bón do khí hư:

Thường gặp ở người già, phụ nữ sau đẻ do trương lực cơ giảm. Người bệnh có biểu hiện táo bón, hay đầy bụng, chậm tiêu ăn kém, ợ hơi, cơ nhão. Phép chữa là ích khí nhuận tràng. Dùng một trong các bài thuốc:

-         Bài 1: Bạch truật, đẳng sâm, hoài sơn, sài hồ, kỷ tử, vừng đen. Sắc uống theo thang.

-         Bài 2: Bổ trung ích khí thang gia giảm): Hoàng kỳ, bạch truật , đẳng sâm, đương quy, trần bì , sài hồ, thăng ma , nhục thung dung, bá tử nhân, vừng đen, cam thảo. Sắc uống ngày theo thang.

6.4. Người già dương khí kém:

Có triệu chứng táo bón, sợ lạnh, tay chân lạnh, ăn kém, tiểu tiện nhiều lần, lưng gối đau mỏi, mạch trầm tế thì dùng phép ôn thông nhuận tràng. Dùng một trong các bài thuốc:

-         Bài 1: Bố chính sâm, hoài sơn, kỷ tử, nhục quế, ý dĩ, chút chít, hoàng tinh. Sắc uống ngày theo thang.

-         Bài 2: Bài cổ phương nhục thung dung hoàn: Nhục thung dung, vừng đen, trầm hương. Tất cả tán bột làm hoàn với mật ong và uống theo chỉ định của thầy thuốc đông y.

7. Phòng bệnh:

-         Để đề phòng táo bón hoặc giảm dần bệnh táo bón nên ăn nhiều rau như mồng tơi, rau khoai lang, rau muống, rau dền, rau đay; hoa quả như cam, quýt, bưởi (nên ăn cả múi để có chất xơ), đu đủ chín, chuối chín, dưa chuột, mướp đắng. Uống đủ nước (khoảng 2 lít/ngày); không nên uống rượu, bia; không ăn chất cay, nóng như ớt, hành, hồ tiêu.

-         Hằng ngày không nên ngồi lâu một chỗ, nên thể dục nhẹ nhàng tùy theo sức của từng người. Mỗi ngày nên đi bộ tối thiểu 30 phút.