1. Định nghĩa

     Hậu sản là thời gian để trở lại bình thường của các cơ quan sinh dục về mặt giải phẫu và sinh lý (ngoại trừ vú vẫn tiếp tục phát triển để tiết sữa). Thời gian này là 6 tuần (42 ngày) tính từ sau khi đẻ..

2. Giải phẫu học

2.1. Thay đổi ở tử cung

     * Thân tử cung:

     Trọng lượng tử cung ngay sau đẻ nặng khoảng 1.000 gram sau đó giảm dần đến cuối thời kỳ hậu sản sẽ trở về trọng lượng bình thường như khi chưa có thai (50- 60 g).

     Trên lâm sàng người ta nhận thấy có 3 hiện tượng:

     - Tử cung co rút: sau khi đẻ, tử cung co rút lại trong vài giờ tạo thành một khối chắc, gọi là cầu an toàn, lúc này đáy tử cung ở ngay dưới rốn.

     - Tử cung co bóp: biểu hiện bởi đau bụng, ra máu và  sản dịch chảy ra ngoài. Các cơn đau này biểu hiện ở người con rạ nhiều hơn ở người con so.

     - Tử cung co hồi: Sau khi đẻ đáy tử cung ở trên khớp vệ khoảng 13 cm, mỗi ngày co hồi được khoảng 1cm, riêng ngày đầu có thể co hồi được nhanh hơn có thể được khoảng 2 đến 3 cm. Sau 2 tuần lễ sẽ không sờ thấy được tử cung ở trên khớp vệ nữa.

     * Phần dưới tử cung

     - Đoạn dưới ngắn lại và thành eo tử cung vào ngày thứ 5 sau đẻ.

     - Cổ tử cung ngắn và nhỏ lại: lỗ trong đóng vào ngày thứ 5 đến thứ 8, lỗ ngoài đóng vào ngày thứ 12 hoặc hé mở, có khi thấy lộ tuyến.

     * Nội mạc tử cung

     Sẽ trải qua hai giai đoạn để trở lại chức phận của niêm mạc tử cung bình thường

     - Giai đoạn thoái triển: Xảy ra trong 14 ngày đầu sau đẻ. Lớp bề mặt bị hoại tử và thoát ra ngoài cùng với sản dịch, lớp đáy gồm đáy tuyến vẫn còn nguyên vẹn và là nguồn gốc của niêm mạc tử cung mới.

     - Giai đoạn phát triển: Dưới ảnh hưởng của estrogen và progesteron sau 3-6 tuần, niêm mạc tử cung được phục hồi hoàn toàn và sẽ thực hiện chu kỳ kinh nguyệt đầu tiên nếu không cho con bú.

2.2. Thay đổi ở âm đạo, âm hộ và phần phụ

     - Âm hộ, âm đạo bị giãn căng trong khi đẻ cũng co dần và trở về kích thước bình thường vào ngày thứ 15.

     - Màng trinh sau khi đẻ bị rách chỉ còn lại di tích của rìa màng trinh.

     - Phần phụ trở lại bình thường trong hố chậu.

     - Tầng sinh môn: Các cơ nông và sâu lấy lại trương lực tùy thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm các vấn đề liên quan đến diễn biến của cuộc chuyển dạ, can thiệp (có cắt tầng sinh môn hay không) và yếu tố cá nhân (yếu tố dinh dưỡng, di truyền)  và thể dục sau đẻ.

2.3. Thay đổi ở vú

     Vài ngày sau đẻ:

     - Vú phát triển nhanh, căng to.

     - Núm vú to và dài ra, tĩnh mạch vú nổi rõ.

     - Tuyến sữa phát triển to lên có khi lan tới tận nách.

     - Có hiện tượng tiết sữa, thường xảy ra sau đẻ 2 - 3 ngày. Cơ chế của hiện tượng xuống sữa là do nồng độ estrogen tụt xuống đột ngột sau đẻ, Prolactin được giải phóng và tác dụng lên tuyến sữa gây ra sự tiết sữa. Sự tiết sữa được duy trì bởi động tác bú.

2.4. Thay đổi ở hệ tiết niệu

     Sau khi đẻ, thành bàng quang và niêm mạc niệu đạo bị xung huyết gây ra tình trạng bí tiểu, bàng quang trở nên xung huyết nhạy cảm hơn đối với sự thay đổi khối lượng nước tiểu.

3. Hiện tượng lâm sàng

3.1. Sự co hồi tử cung

     - Tử cung thu nhỏ lại ngay sau đẻ, đáy tử cung trên vệ 13 cm và trung bình  mỗi ngày thu lại 1 cm. Đến ngày thứ 12-13 thì không còn nắn thấy đáy tử cung trên khớp vệ. Ở người sinh con so tử cung co hồi nhanh hơn ở người sinh con rạ, người đẻ thường tử cung co hồi nhanh hơn ở người mổ đẻ, cho con bú tử cung co hồi nhanh hơn không cho con bú, tử cung bị nhiễm khuẩn co hồi chậm hơn tử cung không bị nhiễm khuẩn, bí tiểu và táo bón tử cung cũng co hồi chậm hơn.

     - Cơn đau tử cung: Do tử cung co bóp tống máu cục và sản dịch ra ngoài. Người con rạ đau nhiều hơn con so, thường cơn đau giảm dần.

3.2. Sản dịch

     - Là chất dịch chảy ra ngoài âm hộ trong thời kỳ đầu của thời kỳ hậu sản

     - Cấu tạo: Là những mảnh vụn của màng rụng, máu cục và máu loãng các tế bào và dịch tiết ra từ âm đạo.

     - Tính chất: Vô trùng, mùi tanh nồng, pH kiềm, 2 - 3 ngày đầu sản dịch màu đỏ tươi về sau đỏ sẫm, từ ngày 4 -8 sản dịch loãng hơn lẫn nhầy lờ lờ máu cá, từ ngày 8 - 12 sản dịch chỉ là chất nhầy, trong.

     - Số lượng: Sản dịch thường có màu đỏ trong vòng 4 ngày ngay sau sinh, sau đó chuyển sang màu hồng cho đến khoảng ngày thứ 9 sau sinh. Từ khoảng ngày thứ 10 trở đi sản dịch chuyển sang màu nâu sẫm, sau đó càng ngày càng nhạt màu và ít đi rồi hết hẳn thường sau 2 - 4 tuần sau khi sinh. Ở những phụ nữ không cho con bú, ba tuần sau sinh có thể thấy kinh non do niêm mạc tử cung đã phục hồi.

3.3. Sự xuống sữa

     Ở người con so, sự xuống sữa vào ngày thứ 3, người con rạ ngày thứ 2 với các triệu chứng: Sốt nhẹ, ớn lạnh, nhức đầu, khó chịu, mạch hơi nhanh… Hai vú cương to và đau. Tuy nhiên, những triệu chứng này không mang tính điển hình. Sau 24 giờ - 48 giờ các triệu chứng mất khi có hiện tượng tiết sữa.

3.4. Các hiện tượng khác

     Cơn rét run sinh lý hay xảy ra ngay sau khi đẻ do mất nhiệt. Đặc điểm của cơn rét run là mạch, nhiệt độ và huyết áp vẫn bình thường.

     Mạch thường chậm lại khoảng 10 nhịp/ phút và trở lại bình thường sau 5 ngày.

     Nhịp thở sâu và chậm hơn do cơ hoành không bị đẩy lên cao nữa.

     Trọng lượng cơ thể giảm từ 3 - 5 kg ngay sau khi sinh. Cân nặng có thể giảm xuống dần dần trong 2 tuần tiếp theo do giảm tình trạng phù.

     Nếu bạn cho con bú hoàn toàn thì thường sẽ có kinh sau tháng thứ 6 hoặc muộn hơn. Nếu không cho con bú, 4 - 6 tuần lễ sau đẻ có thể có kinh lại lần đầu tiên và đó cũng là dấu hiệu chấm dứt thời kỳ hậu sản. Kỳ kinh đầu sau đẻ thường nhiều và kéo dài hơn các kỳ kinh bình thường.

4. Chăm sóc hậu sản

4.1. Ngày thứ nhất

     * Trong hai giờ đầu sau đẻ:

     - Sản phụ phải được nằm theo dõi tại phòng đẻ.

     - Mạch, nhiệt độ, huyết áp, toàn trạng, xoa đáy tử cung qua thành bụng để theo dõi khối an toàn tử  cung, đánhgiá  trình trạng chảy máu âm đạo, 15 phút/ lần trong giờ đầu và 30 phút/ lần trong giờ thứ hai sau đẻ. 

     * Giờ thứ ba đến giờ thứ sáu:

     Theo dõi tích cực hai giờ đầu, nếu bình thường tiếp tục theo dõi từ giờ thứ ba đến giờ thứ 6 như sau:

     - Đưa bà mẹ về phòng, cho mẹ nằm cùng phòng với con.

     - Đóng băng vệ sinh, theo dõi các yếu tố ở trên 1 giờ/ lần.

     - Giúp người mẹ ăn uống, ngủ đủ.

     - Giúp và khuyến khích mẹ cho trẻ bú sớm.

     - Vận động nhẹ sau 6 giờ.

     - Hướng dẫn người mẹ cách chăm sóc con, theo dõi chảy máu rốn.

     - Yêu cầu bà mẹ và người nhà gọi ngay nhân viên y tế khi sản phụ chảy máu nhiều, đau bụng tăng, nhức đầu, chóng mặt hoặc có bất cứ một vấn đề gì khác.

     * Giờ thứ bảy đến hết ngày đầu

     Theo dõi thể trạng, sự co hồi tử cung, băng vệ sinh (kiểm tra lượng máu mất), Tình trạng vết may tầng sinh môn hoặc các vết rách xuất hiện trong trường hợp không cắt tầng sinh môn.

4.2. Những ngày sau

     - Chăm sóc tinh thần, nhất là những cuộc đẻ không theo ý muốn.

     - Bảo đảm điều kiện vệ sinh tốt cho sản phụ (buồng sạch, thoáng, cách ly buồng nhiễm khuẩn).

     - Theo dõi mạch, nhiệt, huyết áp, ngày 2 lần.

     - Theo dõi sự co hồi tử cung và sản dịch.

     - Làm thuốc rửa ngoài ngày 2 lần bằng nước muối sinh lý, hoặc bằng các dung dịch sát khuẩn.

     - Hướng dẫn bà mẹ rửa sạch đầu vú bằng gạc mềm tẩm nước ấm trước khi cho bú và rửa sạch lại sau khi cho bú.

     - Theo dõi tình trạng tiểu tiện (gọi là bí tiểu nếu sau đẻ 12 giờ chưa đi tiểu được) và đại tiện (gọi là táo bón nếu sau đẻ 3 ngày chưa đại tiện được). Không nên cho thuốc nhuận tràng và thụt tháo bằng nước.

     - Ăn uống đủ chất bổ, thức ăn nhiều chất xơ, bổ sung thêm chất sắt, tránh các chất kích thích. Không nên kiêng khem quá mức. Sau đẻ ngày thứ 2 có thể tắm nước ấm, không nên ngâm mình trong bồn nước.

     - Tránh lao động nặng trong 2 tháng đầu.

     - Không nên giao hợp  trong thời gian hậu sản vì dễ gây nhiễm khuẩn.

     - Có thể dùng các biện pháp sau để tránh thai sau sinh:

          + Bao cao su.

          + Dụng cụ tử cung có thể đặt sau 3 tháng.

          + Thuốc tránh thai  Progestatif  liều thấp (Exluton)

          + Thuốc diệt tinh trùng tại chỗ.

          + Triệt sản (nếu đủ con).

     Ði khám lại từ 7 đến 10 ngày sau khi sinh để chắc chắn rằng bạn đã hồi phục sau khi sinh và phát hiện những biến chứng nếu có. Ðây cũng là dịp bạn có thể hỏi bác sĩ và nữ hộ sinh bất cứ điều gì bạn còn bạn khoăn về cho con bú, quan hệ tình dục, kế hoạch hóa gia đình, tiêm phòng cho bé, chế độ ăn uống nghỉ ngơi hoặc những câu hỏi khác về sức khỏe của bạn cũng như con bạn.

     * Ðến bệnh viện ngay nếu có một trong những dấu hiệu sau:

     Ngất hoặc bất tỉnh.

     Ra máu không giảm đi mà ngay càng tăng lên hoặc màu sản dịch chuyển sang đỏ tươi, hoặc có những cục máu đông.

     Máu hoặc chất dịch chảy ra từ cửa mình có mùi hôi khó chịu.

     Sốt.

     Đau bụng dữ dội hoặc đau tăng dần lên.

     Nôn và tiêu chảy.

     Ðau, sưng, đỏ và có thể có chảy dịch từ vết khâu (nếu bạn bị cắt khâu tầng sinh môn lúc đẻ hoặc phải mổ đẻ).

     Ðái buốt.

     Nhợt màu ở lợi và mặt trong mí mắt, móng tay trắng nhợt, mệt mỏi, mạch đập nhanh, thở hổn hển và hoa mắt chóng mặt,...

4.3. Chế độ dinh dưỡng sau sinh

     Trong quá trình mang thai và sinh nở, sự tiêu hao sức khoẻ và năng lượng của sản phụ là rất lớn, vì vậy việc chăm sóc sức khỏe và duy trì một chế độ dinh dưỡng tốt sẽ giúp phụ nữ nhanh chóng khôi phục sức khỏe và vóc dáng, cũng như bổ sung dưỡng chất cần thiết để sữa mẹ tốt cho trẻ.

     Sau khi sinh là thời điểm người mẹ thiếu nhiều chất nhất bởi mẹ đã mất rất nhiều năng lượng, máu và nước trong quá trình mang thai và vượt cạn. Vì vậy trong giai đoạn này, bà mẹ nên ăn đầy đủ cân đối các loại dinh dưỡng.- 5-7 ngày sau khi sinh nên ăn những thức ăn mềm như cơm nát, cháo, nhất là cháo vừng đen; không ăn quá nhiều dầu mỡ để tránh táo bón… Sau 7 ngày có thể ăn các món như cá, thịt, trứng gà, ăn làm nhiều bữa trong ngày trong vòng 1 tháng.

     Ăn nhiều thức ăn có chứa nhiều protein, canxi, sắt như: Thịt bò, trứng, sữa, sản phẩm từ đậu có thể nấu canh với xương lợn.

     Trong các bữa ăn chính phải có thức ăn thô như cơm, bắp, tiểu mạch, khoai để đáp ứng nhu cầu của cơ thể. Nên ăn nhiều rau, trái cây, uống nhiều nước, ăn chân giò heo hầm đu đủ, uống sữa nhằm cung cấp đủ vitamin, chất xơ vàthúc đẩy vú tiết sữa bình thường.

     Tránh xa những thức ăn cay nóng như: hành, ớt, hồi hương, hẹ, rượu…vì chúng dễ làm đổi mùi sữa mẹ. Cũng không nên ăn thức ăn sống, lạnh vì dễ làm tổn thương dạ dày, ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa.

     Trong thời gian cho con bú, người mẹ cũng cần thận trọng, chỉ uống thuốc theo đơn của bác sĩ.