1 Khái niệm

Bán manh là mất một nửa hoặc một phần tư thị trường của cả hai mắt.

Thị trường là khoảng không gian mà mắt chúng ta bao quát được khi nhìn cố định vào một điểm.

 
Thị trường một mắt

Võng mạc chứa các tế bào cảm thụ được lát mặt trong nhãn cầu, có cảm thụ đối với ánh sáng. Trên thực tế nhãn cầu nằm trong hốc mắt, bị cản bởi trán, gò má, mũi, nên thị trường không phải là những đường tròn đồng tâm mà có hình dạng dẹt hơi nằm ngang.

Giới hạn ngoại vi của thị trường bình thường ở phía thái dương là từ 90° đến 95°, phía dưới là 70°, phía mũi là 60° và phía trên là từ 50° đến  60° .

 

Thị trường hai mắt

Thị trường 2 mắt là khoảng không gian mà hai mắt khi cùng mở quan sát. Ở giữa có một vùng thị trường chung cho hai mắt những vật nằm trong vùng này đều được hai mắt cùng nhìn thấy.

Trên lâm sàng người ta thường nghiên cứu thị trường riêng của mỗi mắt.

 

2 Phân loại

 

Bán manh hai mắt ở hai bên thái dương

Loại này gây tổn hại thị trường thái dương do tổn thương tại giao thoa thị giác. Thường gặp trong những khối u vùng hố yên như:  u tuyến yên, viêm màng não do lao.

 

Bán manh hai mắt ở hai bên phía mũi

Loại này hiếm gặp hơn do chèn ép từ ngoài vào trong ở hai bên giao thoa thị giác.

 

Bán manh hai bên phải hoặc trái (bán manh đồng danh hai mắt)

Là tổn thương hai nửa phải hoặc trái của cả 2 thị trường. Do tổn thương ở sau giao thoa thị giác: dải thị giác, thể gối ngoài, tia thị giác. Bán manh hai bên phải gặp trong tổn thương dải thị giác bên trái và ngược lại.

Ngoài ra còn có bán manh một phần tư, nhất là khi có tổn thương ở tia thị giác: bán manh phần tư trên ở hai mắt do tổn thương thuỳ thái dương hoặc tổn thương động mạch não sau. Bán manh phần tư dưới ở hai mắt do tổn thương thuỳ đỉnh hoặc động mạch Sylvius.

3 Chẩn đoán

Bán manh do tổn thương giải thị tương đối ít gặp và có xu thế bất đồng dạng. Hay có phối hợp teo thị thần kinh vì sợi trục của giải thị bắt nguồn từ lớp tế bào hạch võng mạc.

 

Đôi khi giảm thị lực do tổn thương của giao thoa ở cạnh đó. Đa số bán manh do thị thần kinh phối hợp với u hoặc phình mạch tác động như một đám u, cũng có nói đến nguyên nhân do khối u máu cạnh tuyến yên xảy ra sau chấn thương.


Bán manh do tổn thương thể gối ngoài hiếm thấy. Ở một số trường hợp đã được báo cáo thấy tổn thương xảy ra theo một xu thế nào đó (selective involvement) hoặc phần nêm còn sót lại của thị trường ở ngay phía trên và phía dưới đường kính tuyến ngang, hiện tượng này phản ảnh sự chi phối của động mạch hắc mạc phía bên.


Bán manh do tổn thương tia thị có thể đồng dạng hoặc hơi không đồng dạng. Bán manh hình nêm phía trên gợi ý có tổn thương ở thùy thái dương, còn bán manh ở 1/4 hình nêm dưới thì có tổn thương ở thùy đỉnh. Khi có tổn thương ở thùy đỉnh thì đáp ứng phản xạ quang – vận động thường không cân xứng, phản xạ giảm khi mục tiêu di chuyển về phía có tổn thương não.


Đa số bán manh đồng danh gặp trên lâm sàng là do hậu quả của nhồi máu thùy chẩm. Các động mạch não sau cung ứng máu cho vỏ não chẩm cho nên biểu hiện đầu tiên của tắc nghẽn mạch máu tại đó là thị trường có bán manh toàn bộ hoặc rất đồng dạng. Hơn nữa vỏ não chẩm là những mô chuyển hóa mạnh và nhạy bén với những thay đổi đột ngột về oxy hóa chẳng hạn như khi huyết áp hạ hoặc nhiễm độc chuyển hóa.

 

4 Điều trị


Điều trị bán manh đồng danh phụ thuộc nhiều vào việc xử lý bệnh căn nếu như được xác định. Một số ít bệnh nhân được cải thiện nhờ đeo lăng kinh mở rộng thị trường chu biên.

 

Vì thị trường chu biên cần để phát hiện vật di động nếu bệnh nhân bị bán manh đồng danh hoàn toàn cần được khuyến cáo rằng lái xe là nguy hiểm. Những bệnh nhân không có các tổn thương thần kinh khác thường chức năng thị giác hoạt động tốt một cách kỳ lạ mặc dầu có bán manh.

 

Có thể bằng phương pháp tập luyện khả năng nhìn nhận ra vật tiêu ở vùng thị trường mù sẽ tăng tiến thêm, có lẽ do sự hỗ trợ của hệ thống thị giác dưới vỏ não. Nhưng kỹ thuật này chỉ được ứng dụng trong lâm sàng một cách hạn chế.