1. Khái niệm

       Nấm Candida thuộc loại C.albicans có độc tính cao và hay gây bệnh ở người. C.albicans là một loại nấm men sinh sản bằng đơn bào nảy chồi. Ở bên cạnh đó có thể có sợi nấm giả gồm các tế bào dài dính vào nhau bởi một điểm nhỏ và dễ gẫy.

       Tất cả các bệnh do nấm candida gây ra thì gọi là bệnh candidose.

II. Nguyên nhân

       Bệnh xảy ra khi hệ miễn dịch bị suy yếu không kiểm soát được sự phát triển của nấm trên cơ thể. Hệ miễn dịch có thể bị suy yếu do bệnh hoặc do các thuốc như prednisone. Hoặc do kháng sinh phá vỡ sự cần bằng tự nhiên của vi sinh vật trên cơ thể như:

       - Bệnh nhiễm trùng cấp tính hay mãn tính.

       - Bệnh chuyển hoá: tiểu đường, mập phì.

       - Thiếu các sinh tố B (B2, B6, C, Phốt pho).

       - Sử dụng các kháng sinh có phổ rộng kéo dài.

       - Sử dụng corticoid kéo dài.

       - Sử dụng các thuốc kháng tế bào (điều trị ung thư).

       - Bệnh đái đường, bỏng, ung thư, nhiễm HIV/AIDS, thai nghén.

       - Sau phẫu thuật thay van tim.

       - Bệnh nhân suy mòn, suy kiệt.

       - Viêm sau lậu.

 

Ngoài ra bệnh thường gặp ở:

       - Người già, răng rụng hết.

       - Loét do bỏng ở bệnh nhân bỏng.

       - Người hay tiếp xúc với nguồn nước, hoa trái, thực phẩm, công nhân sản xuất bia, thợ giặt...

 

III. Triệu chứng lâm sàng

1. Candida dạng nông

1.1 Nấm candida ở niêm mạc miệng lưỡi hay còn gọi là tưa

       - Hay gặp ở trẻ em, người già yếu hay người bị các bệnh khác làm suy nhược cơ thể, hoặc dùng kháng sinh, corticoid dài ngày.

       - Triệu chứng khi bị nấm niêm mạc miệng đỏ, trên hàm ếch có thể có ít vết trợt nông tập hợp lại thành đám trông như sữa đọng lại, lấy ra dễ dàng. Hay khu trú vào lưỡi, vào mặt trong má, có khi lan xuống cả họng, thực quản, có khi kèm điểm loét, hoại tử. Ở những người già yếu, trẻ em suy dinh dưỡng, có thể phối hợp với tụ cầu, liên cầu làm cho niêm mạc sần sùi lên.

1.2 Nứt mép do Candida

       - Mép đỏ, nứt và loét trợt, hay kèm theo tưa trong miệng và có thể lan ra cả mặt.

       - Thường hay phối hợp với tụ cầu gây viêm môi

1.3 Nấm candida trong các kẽ

       - Thường gặp ở các kẽ lớn như bẹn, nách, dưới vú, khoeo, khuỷu và ngón tay, kẽ ngón chân.

       - Thương tổn là những vết đỏ, ranh giới rõ, hơi gồ cao, có vảy, có khi có mụn nước hoặc mụn mủ. Bề mặt thương tổn đỏ và ướt. Bờ không đều, nham nhở, xung quanh có một viền vảy mỏng dễ bong.

       - Tổn thương thường khu trú vào các kẽ. Đáy của kẽ thường thành vết nứt chảy nước, ở kẽ chân do đi giầy dép bị ẩmướt nhiều, cho nên tình trạng bợt da tăng lên thành từng mảng, ở dưới da trợt đỏ tươi, dễ bị nhiễm trùng phụ làm cho tổn thương có mủ, vì vậy tìm nấm rất khó. Tổn thương còn lan lên cả mặt mu của các ngón.

1.4 Nấm candida ở da đầu

  - Ít gặp.       

 - Trên da đầu cả những vùng có tóc thấy những đám viêm chân tóc có mủ. Trong mủ ấy vừa tìm thấy cả tụ cầu và cả nấm men. Tóc bị rụng và không mọc lại. Sợi tóc không bị tổn thương, tìm không thấy sợi nấm cũng như bào tử nấm.

1.5 Viêm móng do candida

       - Thương tổn bắt đầu thường là viêm quanh móng, có khi có mủ có khi không. Về sau móng dày lên có đường nứt, đôi khi lại thành nâu, nhưng không mất vẻ bóng và không gãy. Bên dưới móng không có vảy vụn như trong nấm móng khác. Cũng có khi móng dày trở nên đục và dưới móng cũng có những mảng vảy làm cho khó chẩn đoán phân biệt, đôi khi có dịch mủ ở gốc móng.

1.6 Nấm candida âm hộ, âm đạo

       - Triệu chứng chủ yếu là ngứa. Da âm hộ đỏ và nhẵn. Trong kẽ mép có bợt da trên phủ một chất như kem màu trắng. Bên dưới là tổn thương đỏ tươi hoặc đỏ sẫm, bờ không đèu, nham nhở, xung quanh có viền vảy da. Âm đạo khi nhiễm nấm thì có những nốt trắng như tưa, dính vào thành âm đạo có khi không thấy rõ vì có bài tiết nhiều chất nhầy, lẫn mủ. Đối với phụ nữ có thai, cảm giác ngứa tăng lên làm rát như phải bỏng, khí hư ra nhiều.

       - Tổn thương có thể lan ra cả bẹn, nhất là ở những người bị bệnh đái đường. Bệnh rất dai dẳng, có khi hết triệu chứng lâm sàng nhưng nấm vẫn tồn tại trong âm đạo và trong điều kiện thuận lợi nào đấy, lại phát triển lên. Các triệu chứng lâm sàng thường không phụ thuộc vào số lượng nấm tìm thấy trong âm đạo.

1.7 Viêm qui đầu do candida

       - Hay gặp ở người có vợ bị viêm âm đậo do nấm men. 

       - Tổn thương bắt đầu bằng mụn nước, mụn mủ, khi vỡ để lại các vết trợt tròn,ban đỏ rải rác hoặc liên kết thành đám màu đỏ tươi, có viền biểu bì, có chất bự trắng, có khi có vảy khô, thường ngứa.

 

2. Candida sâu

2.1 Hình thái u hạt

       - Thường bắt đầu là một nứt mép, tưa, sau đó lan xuống quanh móng rồi vào móng lan cả lên da đầu, có khi cả người và chi dưới.

       - Loại này có một phản ứng viêm lan sâu xuống trung bì, tạo thành những u sần sùi nhô lên như mụn cơm rất lớn 4 - 8 mm đường kính, trên có vẩy. Cậy ra đáy có những tổ chức hạt chảy máu dễ dàng.

2.2 Có khi lại thành những áp xe lan toả khắp người

       - Những áp xe dưới da lan toả lên cả da đầu.

 

IV. Nấm candida ở phủ tạng

1. Nấm candida phế quản

       - Thường gặp ở những người hay uống chè nhiều, hoặc nông dân đập lúa hít phải buị.

       - Bệnh nhân ho nhiều, đờm đặc, dính trong có những hạt lổn nhổn cấu tạo nên bởi các tế bào bong ra trộn lẫn với nấm, không màu. Toàn trạng ít bị ảnh hưởng.

       - Nghe phổi có ran rít nhất là ở đáy.

       - Chiếu X quang chỉ thấy hình ảnh của viêm cuống phổi.

       - Xét nghiệm đờm tìm thấy có nhiều nấm men.

2. Nấm candida ở phổi

       - Ho nhiều và đau ngực, sốt mạch nhanh.

       - Đờm lúc đầu ít, sau nhiều và dính, có ít tia máu. Có khi nhiễm trùng phụ làm cho đờm lẫn máu.

       - Nghe và X quang có thể thấy những tổn thương giống viêm phổi ở một hoặc cả hai phế trường.

       - Có thể do C. Albicans hoặc C. Tropicalis.

3. Nhiễm nấm candida ở a- mi - dan:

       - Hạnh nhân có những nốt trắng như tưa.

4. Nhiễm nấm candida đường tiêu hoá:

       - Thường xảy ra sau khi dùng kháng sinh lâu dài.

 

V. Điều trị bệnh nấm candida

       - Candida ở niêm mạc miệng, lưỡi thì rửa, súc miệng bằng dung dịch natricácbonat hoặc chấm dung dịch glycerinborat 3 % và bằng Daktarilgel.

       - Candida âm đạo rửa bằng dung dịch nabicácbonat, đặt thuốc chống nấm như: nystatin, clotrimazol, polygynax, tergynan, miconazol, kết hợp uống thuốc chống nấm như nizoral, sporal hoặc fluconazol.

       - Với candida ở da có thể bôi thuốc màu như gientian 2%, milian, castellani, fungizon hoặc kem nystatin, nizoral, canesten. Nếu tổn thương rộng thì ngoài bôi tại chỗ phải uống thuốc chống nấm thuộc nhóm imidazol như ketoconazol, itraconazol, fluconazol. Nấm thuộc nhóm imidazol như ketoconazol, itraconazol, fluconazol. 1,0 mg/ kg thể trọng/ ngày hoặc uống thuốc chống nấm nhóm polyen hay nhóm imidazol.

       - Trong điều trị nấm candida cần tăng cường uống vitamin B các loại, cần giảm lượng đường trong chế độ ăn, khi bị bệnh.

 

VI. Phòng bệnh

       - Ăn thêm sữa chua hoặc uống viên nang acidophilus khi phải dùng kháng sinh.

       - Điều trị ngay bệnh nấm âm đạo sau khi mang thai hoặc sinh đẻ.

       - Không hút thuốc lá.

       - Đi khám răng thường xuyên 6 – 12 tháng một lần.

       - Hạn chế đường và những thực phẩm có chứa nấm men, gồm bánh mì, bia và rượu vang. Những thực phẩm này có thể tạo thuận lợi cho sự phát triển của nấm Candida.

 

VII. Câu hỏi tham khảo

Câu hỏi: Em bị á sừng ở vùng kín, tại sao bôi thuốc mãi chưa khỏi, không giảm ? có phải sừng hóa âm hộ là nó trắng hết cả phần môi lớn không? Em thấy môi lớn bị trắng. Bệnh này có chữa hết được không ạ? Em nghe nói nếu không chữa sẽ bị tiền ung thư sau này.

Trả lời

       - Không biết khi còn nhỏ bạn có bị chàm không, gia đình và bản thân có mắc bệnh hen, mày đay, viêm mũi dị ứng không? Hiện tại, các da ở vị trí khác có khô không, bạn đã dùng thuốc bôi loại nào?

       - Bệnh á sừng là bệnh ngoài da khá phổ biến, do cơ địa dị ứng, có thể gặp ở nhiều vị trí da khác nhau, nhưng rõ rệt nhất là ở các đầu ngón tay, chân, gót chân. Bệnh nặng về mùa đông, giảm về mùa hè, đôi khi khỏi hẳn, đến mùa đông năm sau lại tái phát.

       - Tổn thương ở những vị trí này thường khô ráp, bong tróc da, nứt nẻ. Bệnh không nguy hại đến sức khoẻ nhưng gây nhiều phiền toái cho sinh hoạt hàng ngày và điều trị phải rất kiên trì. Chẩn đoán bệnh không khó nhưng cần phân biệt với bệnh vảy nến, nấm da bàn tay, bàn chân, tổ đỉa, viêm da tiếp xúc...

       - Để được điều trị tốt nhất, bạn nên đến chuyên khoa da liễu khám để bác sĩ xác định lại chẩn đoán hay cần phải phân biệt với các bệnh lý trên không nhé. Vì á sừng không gây trắng vùng âm hộ như bạn mô tả, hay do bạn sử dụng thuốc bôi làm trắng vùng âm hộ…? Bạn nên ngưng thuốc và khám cho đúng chuyên khoa bác sĩ sẽ hướng dẫn cho bạn cụ thể hơn.

 

Câu hỏi: Những lưu ý về ăn uống khi bị nhiễm nấm men "vùng kín" là gì?

Trả lời:

       - Nhiễm nấm men "vùng kín" khiến bệnh nhân vô cùng khó chịu, mất tự tin và luôn muốn tìm mọi cách để nhanh chóng khỏi bệnh. Nấm là vi sinh vật kí sinh trong cơ thể con người, kể cả ở âm đạo.

       - Môi trường axit trong âm đạo giữ cho nấm không bùng phát. Nếu tính axit trong môi trường âm đạo giảm, chuyển sang kiềm hóa thì nấm sẽ có cơ hội phát triển mạnh, gây ra chứng nấm âm đạo. Hầu như tất cả chị em đều bị nấm âm đạo ít nhất một lần trong đời.

       - Một số triệu chứng thường gặp khi bị nấm âm đạo bao gồm: Ngứa và nóng ran ở cơ quan sinh dục ngoài; dịch tiết âm đạo ra nhiều; đau khi giao hợp; sưng tấy âm hộ...

       - Nhiễm trùng, nấm âm đạo có thể xuất hiện khi cơ thể bạn mệt mỏi, sức khỏe suy giảm hoặc căng thẳng kéo dài. Vì vậy, việc điều chỉnh chế độ ăn uống có thể giúp ngăn ngừa nấm âm đạo phát triển hoặc nặng hơn. Nếu có dấu hiệu nhiễm nấm âm đạo, chị em nên tránh một số thực phẩm như: nấm, bánh mì, nước trái cây, bánh ngọt, bánh nướng, bánh quy, đường tinh chế, ngũ cốc để lạnh, nước giải khát... Những thực phẩm này chứa nhiều đường hoặc tinh bột nên có thể kích thích vi nấm phát triển và làm cho chứng nhiễm nấm âm đạo nặng hơn.

       - Ngay cả khi không bị bệnh, chị em nên chọn cho mình chế độ ăn uống lành mạnh với thực phẩm tươi, ăn nhiều trái cây, rau củ, hạn chế đồ ăn nhiều đường, có thể ăn các loại ngũ cốc, các loại hạt, sữa chua... Ngoài ra, chị em cũng cần tạo cho mình thói quen tập thể dục, vệ sinh "vùng kín" hàng ngày, từ bỏ thói quen uống nhiều rượu bia, hút thuốc lá... Giữ cho vùng kín càng khô ráo càng tốt. Tránh mặc quần áo chật, quần ẩm ướt, không nên mặc đồ lót bó sát ngăn da tiếp xúc với không khí gây rối loạn tuần hoàn máu, thay quần lót thường xuyên.

       - Nếu các biện pháp này không giúp tình trạng nhiễm nấm đỡ hơn, bạn nên đi khám ở bác sĩ phụ khoa để được điều trị tốt và nhanh nhất.