1. Khái niệm: Cơ delta là một cơ có hình dạng giống như một tam giác bao bọc khớp vai. Cơ này có chức năng giúp nâng cánh tay. Bệnh teo cơ delta hay xơ hóa cơ delta, là một sự rối loạn cơ, với đặc tính chính là những sợi đai của cơ trong cơ delta bị xơ hóa, và ảnh hưởng đến cơ chế của các xương trong khu vực vai. Hậu quả là phần xương bả vai nhô lên như có cánh, và vùng giữa hai vai bị xệ xuống. Có khi xương sống bị vẹo. Xơ hóa cơ delta cũng có khi liên quan đến xơ hóa cơ vùng mông và cơ tứ đầu (tức cơ phần chân).

2. Nguyên nhân:  Đến nay, vẫn chưa xác định được nguyên nhân gây xơ hoá cơ delta.  Các trường hợp xơ hóa cơ delta được xác định là liên quan đến sự thay đổi trong cơ delta sau khi tiêm thuốc. Tình trạng sử dụng nhiều loại thuốc cũng được xem là "thủ phạm" làm cho cơ bị xơ hóa, kể cả những thuốc như Dramamine, Iron, Penicillin, Lincomycin, Pentazocine/Talwin, Hypodermoclyses, Streptomycin, Tetracycline, và thuốc chống sốt rét.

            Trong thời gian gần đây nhiều chuyên gia trong nước cho rằng nguyên nhân chính của bệnh là do "bị" tiêm thuốc nhiều lần, nhưng có lẽ đây chỉ là một yếu tố nguy cơ, chứ không phải nguyên nhân trực tiếp gây nên bệnh. Thật vậy, nghiên cứu của Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm (Viện Nhi trung ương) cho biết trẻ em từng bị tiêm thuốc nhiều lần có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 4 lần so với trẻ em không có tiền sử tiêm thuốc. Nói cách khác, không phải bất cứ trẻ em có tiền sử bị tiêm thuốc cũng đều mắc bệnh (họ chỉ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn), mà ngay cả trẻ em không có tiền sử tiêm thuốc cũng mắc bệnh.

            Có nhiều gia đình mà trong đó phần lớn anh chị em không bị xơ hóa cơ delta dù họ cũng được tiêm nhiều lần như nhau. Một báo cáo ở Đài Loan cho thấy bệnh này chỉ xảy ra trong khoảng 30% anh chị em trong gia đình. Một nghiên cứu trên 17 bệnh nhân ở Calcutta (Ấn Độ) cho thấy xơ hóa cơ delta có xu hướng tập trung vào một số dân tộc thiểu số và một số vùng (giống như hiện nay ở nước ta bệnh tập trung huyện Nghi Xuân). Có thể suy luận từ các nghiên cứu này là điều kiện sinh sống có thể có ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh lớn hơn so với các yếu tố di truyền và bẩm sinh.

            Các nhà nghiên cứu Đài Loan đề suất 3 cơ chế để giải thích về sự phát sinh của xơ hóa cơ delta như sau:

                        - Kim sử dụng cho tiêm thuốc hoặc chính độc tính của thuốc trực tiếp phá vỡ cơ.

                        - Thiếu máu cơ (myoischemia) do dung lượng thuốc tiêm, cộng với chứng phù, cơ, và mạch máu bị tổn thương (mô bị phù thường đẩy mạnh quá trình hoạt động tạo cơ và chất collagen).

                        - Các mô của cơ bị "ngăn hóa thành sợi" (fibrotic compartmentalization), dẫn đến nguyên nhân thiếu máu cơ và làm tổn thương đến các dây thần kinh. (Các dây thần kinh có thể bị đứt trong quá trình xơ hóa.)

            Tổn thương từ tiêm thuốc nhiều lần hoặc độc tính cơ (myotoxicity) của thuốc được xem là hai "cò súng" khởi đầu quá trình xơ hóa cơ delta, gây nên chứng viêm cơ trung tâm (focal myositis) và quá trình thoái hóa cơ (myopathic degeneration process). Dây thần kinh bị tổn thương hay bị đứt cùng một lúc với quá trình xơ hóa của cơ. Ngoài ra, các mô nối kết cũng có thể bị tổn thương trong quá trình này. Những tổn thương này có thể do thiếu enzyme trong qui trình sản sinh collagen, hay tốc độ sản sinh collagen gia tăng quá cao, hay đột biến từ những gen có chức năng kiểm soát qui trình sản xuất collagen. Một trong những cơ chế trên có thể giải thích tại sao một số không ít bệnh nhân không có tiêm thuốc mà cũng bị bệnh xơ hóa cơ delta.

3. Triệu chứng:  

3.1 Kiểm tra và xem xét:

            - Kiểm tra tiền sử tiêm chủng hay tiêm thuốc tại những vùng chung quanh vai;

            - Kiểm tra xơ cứng ở các bộ phận khác của cơ thể;

            - Thân nhân trong gia đình có ai mắc chứng xơ hóa cơ;

            -  Kiểm tra vận động tay chân hàng ngày có bị hạn chế gì không;

            - Xem xét sự vận động của cổ và kiểm tra xem có biến dạng Sprengel (tức một biến dạng bẩm sinh mà đặc điểm chính là xương bả vai nhỏ và ở trên cao vai. Điều này cho thấy xương vai không phát triển bình thường) và các bất bình thường khác mang tính dị tật bẩm sinh;

            - Xem xét vai và phần trên của cơ thể, nhất là xem có ổ khớp ở cánh tay và vận động của vai;

            - Xem xét sự vận chuyển của xương vai có khó khăn hay không;

            - Tìm bằng chứng hay dấu hiệu về xơ cứng nơi khác của cơ thể;

            - Xem xét tình trạng thần kinh cơ;

            - Xem xét phần xương sống và xương ngực, tìm xem có dấu hiệu vẹo xương sống hay các bất bình thường khác.

3.2 Triệu chứng: Phần lớn bệnh nhân xơ hóa cơ delta có bờ vai bị giang ra khi phần chính giữa bị ảnh hưởng xơ hóa. Nếu phần phía trước bị ảnh hưởng, cánh tay có hình dạng như bị uốn cong và rẽ ra. Nếu phần phía sau bị ảnh hưởng, cánh tay như bị kéo dài ra và rẽ ra. Khi cánh tay bị kéo dài hay uống cong, phần đầu của xương cánh tay có thể bị trật khớp.

            Một số trường hợp trật khớp có thể tái phát.

            Ở những bệnh nhân mà bộ xương đã phát triển đến độ trưởng thành, phần đầu của xương cánh tay có thể phẳng và những thay đổi về mỏm cùng vai (acromial morphology) có thể thấy khá rõ ràng. Khi sơ cứng giạng ra, trọng lượng của cánh tay làm cho phần dưới của xương bả vai xoay về trung tâm, và hai bên xương bả vai nhô lên như có cánh.

            Thông thường, da chung quanh vùng bị ảnh hưởng có hình lúm đồng tiền, và các dây cơ hiện lên khá rõ, rất dễ thấy.

            Chứng vẹo xương sống có thể xảy ra trong một số trường hợp nặng, và bệnh nhân cảm thấy đi đứng khó khăn.

            Bộ Y tế hướng dẫn các tiêu chuẩn chẩn hóa teo cơ xơ Delta: Cánh tay bệnh nhân không khép hết vào ngực khi đứng thẳng tự nhiên, xương bả vai nhô ra sau có rãnh võng dọc theo trục cơ Delta.

4. Xét nghiệm:

            Hiện nay, chưa có xét nghiệm sinh hóa nào cho bệnh xơ hóa cơ delta, và cũng chưa có chỉ số sinh hóa nào phản ánh chứng xơ hóa cơ delta. Cũng không có xét nghiệm hay phân tích gen nào có thể sử dụng cho việc chẩn đoán xơ hóa cơ delta. Do đó, chủ yếu dựa vào quang tuyến X, huỳnh quang và CT scan.

            - Xem xét kết quả XQ có bình thường hay không.

            - Khi phim XQ không cho ra kết quả rõ ràng, xét nghiệm huỳnh quang (fluoroscopic exam) cần phải tiến hành. Xét nghiệm huỳnh quang còn có thể sử dụng để xem xét ổ khớp cánh tay và dấu hiệu bất bình thường trên xương sống ngực.

            - Nếu kết quả xét nghiệm huỳnh quang không rõ ràng, cần phải tiến hành xét nghiệm bằng CT scan. Lợi thế của CT scan là có thể thẩm định xem có thay đổi nào đáng kể liên quan đến xương và khớp xương. Kết quả của CT scan nói chung rất đáng tin cậy.

            - Xét nghiệm mô học: Trong tất cả các trường hợp xơ hóa cơ delta, kết quả xét nghiệm mô học cho thấy mật độ mô dày đặt và vài cơ bị teo.

            Lưu ý rằng xét nghiệm huỳnh quang và CT scaner có thể cần thiết để xem xét những dị dạng một cách đầy đủ. Các chuyên gia có kinh nghiệm về xơ hóa cơ delta cho biết dị dạng phần đầu xương cánh tay có thể tìm thấy trong vài trường hợp ở độ tuổi vị thành niên, mặc dù các phim quang tuyến thường không phát hiện được.

5. Điều trị:

            Chưa có thuốc nào để điều trị bệnh xơ hóa cơ delta, nhưng chỉ có các thuốc loại không steroid (non-steroid) dùng cho giảm đau. Điều trị bằng y khoa chỉ đơn giản theo dõi, vật lí trị liệu như kéo căng. Với những trường hợp mới bắt đầu có triệu chứng, bệnh nhân sẽ không cần phải phẫu thuật. Tuy nhiên, nếu không có chế độ tập luyện kịp thời tình trạng xơ hoá cơ sẽ càng phát triển hơn. Tuỳ tình trạng bệnh của mỗi người mà các bác sĩ sẽ có hướng dẫn vận động, luyện tập vật lý trị liệu phù hợp.

            Nhưng chưa có bằng chứng nào cho thấy các phương pháp điều trị này có hiệu quả.

            Do đó, phẫu thuật được xem là cách điều trị chuẩn hiện nay. Phẫu thuật thường nhằm mục đích "giải thoát" những dây cơ bị sơ cứng. Tuy nhiên, không phải bệnh nhân nào cũng cần đến giải phẫu.

            Chỉ định phẫu thuật đối với các bệnh nhân xơ cơ Delta là bệnh nhân không có khả năng dùng lược chải đầu, không dùng tay để gãi bên lưng bên đối diện, thay áo khó khăn và đau quanh khớp vai.

            Phương pháp điều trị duy nhất hiện nay là phẫu thuật. Sau khi gây mê hoặc gây tê tại chỗ rạch dài từ 3-5cm để cắt và giải tỏa dải cơ xơ hóa, giải phóng cánh tay giúp nó dễ dàng khép vào thành ngực. Sau khi mổ bệnh nhân sẽ phải tập luyện phục hồi chức năng.

            Mục tiêu là 3 tháng sau phẫu thuật bệnh nhân có thể làm được công việc hàng ngày tùy thuộc vào lứa tuổi và nghề nghiệp.

6. Chế độ ăn uống: Ăn uống cân bằng, đa dạng đủ protit, glucid, lipid, vitamin và khoáng chất.

            Chế độ ăn đơn điệu sẽ dẫn tới sự mất cân bằng và thiếu hụt dinh dưỡng. Tùy theo lứa tuổi để chọn thức ăn phù hợp. Có thể chọn các nhóm thực phẩm:

                        - Ngũ cốc nguyên cám, không sát kỹ.

                        - Cây họ đậu (các loạ đỗ, đậu và đậu lăng)

                        - Sữa và các sản phẩm từ sữa.

                        - Thịt nạc, cá hay trứng 

                        - Các loại dầu hay bơ thực vật

                        - Hoa quả và rau xanh.

                        - Uống đủ nước.

                        - Kết hợp các bài tập luyện theo chỉ dẫn của bác sĩ.

                        - Hạn chế đồ ăn kích thích (hạt tiêu, ớt, …)

 7. Phòng bệnh:

            Do mối liên quan giữa tiêm kháng sinh vào vùng cơ Delta, TS Nguyễn Thanh Liêm khuyến cáo cán bộ y tế nếu bệnh còn có thể điều trị bằng đường uống, tốt nhất nên cho bệnh nhân uống thuốc thay vì chỉ định tiêm. Với các trường hợp cần thiết phải chỉ định tiêm, nên thay đổi vị trí tiêm, tiêm tĩnh mạch thay vì tiêm bắp. Và ở bất kỳ vị trí nào cũng cần phải đảm bảo kỹ thuật tiêm, tránh tai biến hoặc hậu quả không mong muốn.

8. Hỏi đáp:

Câu hỏi 1: Hồi bé em tiêm nhiều kháng sinh, giờ 2 bắp cánh tay em rất nhỏ, có phải em bị teo cơ delta?

Hồi bé em bị ốm và tiêm rất nhiều kháng sinh. Lớn lên, bắp 2 cánh tay em rất nhỏ. Tay phải của em cử động không thoải mái. Tay phải không ép sát vào ngực được. Có phải em bị teo cơ delta không? 

Khi em cử động mạnh nghe thấy tiếng kêu của khớp tay. Em có cảm giác tay phải của em dài hơn tay trái. Mong bác sĩ giúp đỡ em. Em cảm ơn. Em là nam, năm nay 23 tuổi.

Trả lời:

            Cơ delta là một cơ có hình dạng giống như một tam giác bao bọc khớp vai. Cơ này có chức năng giúp nâng cánh tay bên cơ thể. Bệnh teo cơ delta hay xơ hóa cơ delta là một sự rối loạn cơ, với đặc tính chính là những sợi đai của cơ trong cơ delta bị xơ hóa, và ảnh hưởng đến cơ chế của các xương trong khu vực vai. Hậu quả là phần xương bả vai nhô lên như có cánh và vùng giữa hai vai bị xệ xuống.

            Một số của các trường hợp xơ hóa cơ delta được xác định là liên quan đến sự thay đổi trong cơ delta sau khi tiêm thuốc kháng sinh.

            Theo bạn mô tả thì có thể bạn đã bị teo cơ delta bên phải. Biểu hiện của teo cơ delta là:

                        - Người bệnh không khép được cánh tay vào sát thân mình ở tư thế nghỉ.

                        - Hai khuỷu tay khó hoặc không chạm vào nhau khi cánh tay đưa ra trước và trong tư thế

khuỷu gấp.

                        - Xương bả vai nhô cao và xoay ngoài (biến dạng bả vai cánh chim).

                        - Thấy rãnh lõm da dọc theo dải xơ hoặc sờ rõ dải xơ trên trục cơ delta.

                        - Những trường hợp nặng thấy tình trạng bán sai khớp vai, vai xuôi và có biến dạng vùng

lưng ngực...

            Chẩn đoán dựa vào chụp X-quang lồng ngực, siêu âm vùng cơ delta... Bạn nên đi khám để được chẩn đoán chính xác và có hướng dẫn điều trị nhé.


Câu hỏi 2: Cháu bị teo cơ delta nhưng vẫn làm được mọi việc, vậy cháu có cần mổ không?

Năm nay cháu 20 tuổi và cháu bị bệnh teo cơ delta đã lâu. Cháu vẫn có thể làm được mọi việc bình thường chỉ trừ việc tay phải của cháu không thể khép vào như mọi người và hơi cong ra. 

Cháu không biết cháu có phải mổ không? Nếu phải mổ thì mất bao lâu thì cháu có thể xuất viện, vì bây giờ cháu vẫn đang đi học nên cháu không thể nghỉ quá lâu. 

Trả lời:

            Triệu chứng teo cơ delta, gọi là “teo cơ” thực ra chỉ là tình trạng cơ delta bị xơ hoá nên không phát triển to ra mà thôi. Do đó, hai cánh tay bệnh nhân không khép vào thân người được và gờ trong của xương bả vai nhô cao ra phía sau có hình tượng giống như “chim dang hay dạng cánh” ( có thời gian được gọi là bệnh “chim sệ cánh” là chưa đúng với hình tượng của bệnh).

            Cho đến nay, vẫn chưa xác định được nguyên nhân gây xơ hóa cơ delta. Bệnh có thể phát hiện sớm bằng cách quan sát những biểu hiện như: không thể khép chặt hai tay vào thành ngực, hạn chế các hoạt động của khớp vai.

            Cháu vẫn có thể làm được mọi việc chỉ trừ việc tay phải của cháu không thể khép vào người như bình thường và hơi cong ra, điều này chứng tỏ cháu đã bị xơ hóa cơ delta bên ở bên tay phải và đã ảnh hưởng đến chức năng vận động.

            Với triệu chứng trên, chỉ có phương pháp phẫu thuật mổ tách xơ cơ delta mới có thể giúp cháu nhanh chóng phục hồi lại chức năng vận động.

            Kỹ thuật mổ xơ hóa cơ delta không quá phức tạp. Sau mổ khoảng 2 – 3 ngày, cháu có thể xuất viện và được theo dõi điều trị ngoại trú. Do vậy, cháu cứ yên tâm đi khám và điều trị sớm, cháu nhé!