1. Khi nào được gọi là "sốt"

         -          Theo y văn, một  trẻ được gọi là có sốt khi nhiệt độ đo được ở bên trong hậu môn cao hơn 38oC. Nhiệt độ đo được ở các vị trí khác trên cơ thể thường thấp hơn nhiệt độ trong hậu môn. Vì vậy nếu cặp nhiệt độ ở nách đo được từ 37,5oC trở lên lúc đó được gọi là trẻ có sốt.

         -          Bản thân triệu chứng sốt tự nó không phải là một dấu hiệu đe dọa đến tính mạng ngoại trừ những trường hợp sốt cực kỳ cao và kéo dài, ví dụ như cao hơn 41,6oC khi đo bên trong hậu môn. Sốt có thể là dấu hiệu chỉ điểm cho một tình trạng bệnh nặng nhưng nhiều khi chỉ là biểu hiện của một tình trạng nhiễm khuẩn thông thường.

         -          Có một trung tâm trong não bộ có tên là "vùng dưới đồi" (hypothalamus) có chức năng kiểm soát toàn bộ nhiệt độ của cơ thể. Khi vùng dưới đồi chỉ huy việc tăng nhiệt độ của cơ thể là một cách để cơ thể chống lại các tác nhân gây nhiễm khuẩn. Sốt là một biểu hiện thường gặp của bệnh nhiễm khuẩn tuy nhiên còn có những tình trạng bệnh không phải do nhiễm khuẩn nhưng vẫn có thể gây sốt.

2. Các căn nguyên gây sốt

         -          Sốt không phải là một bệnh, sốt chỉ là một triệu chứng của nhiều tình trạng bệnh lý khác nhau. Thông thường người ta chia căn nguyên của sốt làm hai loại: Sốt do các căn nguyên nhiễm khuẩn và sốt do các căn nguyên không phải nhiễm khuẩn.

         -          Sốt do các căn nguyên nhiễm khuẩn thông thường là biểu hiện của tình trạng nhiễm virut hoặc vi khuẩn

         -          Sốt do các căn nguyên không nhiễm khuẩn có thể gặp trong nhiều tình trạng bệnh lý khác nhau ví dụ khi tế bào máu bị phá hủy; khi quá trình viêm bị rối loạn; khi quá trình thở gặp trục trặc; do tác dụng phụ của thuốc; do mất nước; do say nắng, say nóng; sốt sau khi tiêm vaccin; có khi do chính trung tâm điều nhiệt (vùng dưới đồi) bị trục trặc...

3. Quan tâm đến các yếu tố tiền sử khi trẻ bị sốt

         -          Điều này giúp cho việc định hướng các căn nguyên gây sốt ở trẻ. Nếu trẻ sống trong vùng sốt rét hoặc có đến vùng sốt rét trong vòng 6 tháng qua cần đặt ra việc xác định nguy cơ mắc sốt rét ở trẻ.

         -          Nếu trẻ sống trong vùng sốt xuất huyết hoặc có qua lại vùng sốt xuất huyết trong vòng 2 tuần gần đây là những thông tin quan trọng trong việc xác định nguy cơ mắc sốt xuất huyết ở trẻ. Nếu trẻ đã mắc sởi trong vòng 3 tháng qua, nay xuất hiện thêm sốt cần phải cảnh giác với các biến chứng của sởi... Quan tâm đến việc trẻ có được dùng thuốc trước khi xuất hiện sốt sẽ giúp cho việc có thêm thông tin để xác định căn nguyên gây sốt.

         -          Khi phát hiện được các dấu hiệu về tiền sử cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế để được tư vấn, khám cũng như xác định thông tin và chẩn đoán, điều trị.

4. Các biểu hiện thường đi kèm với sốt

         -          Khi trẻ  bị sốt, đi cùng với tình trạng nhiệt độ cơ thể tăng cao là một số biểu hiện thường gặp khác như mệt mỏi, quấy khóc, đỏ mặt, vã mồ hôi, rùng mình hay run, trẻ lớn có thể kêu đau đầu... Cần phải để ý, theo dõi diễn biến các dấu hiệu trên tuy nhiên không nên quá lo lắng, căng thẳng mà nghĩ rằng trẻ có tình trạng bệnh nặng hoặc biến chứng.

         -          Một số trẻ nằm trong nhóm tuổi từ 6 tháng đến 6 tuổi khi nhiệt độ tăng cao đột ngột có thể làm xuất hiện cơn giật lúc đó gọi là trẻ có sốt cao co giật. Khi trẻ co giật có thể nhìn thấy chân, tay và một số bộ phận của cơ thể (miệng) co giật, mắt trợn ngược. Mặc dù chỉ là sốt cao co giật đơn thuần nhưng nếu được chứng kiến cơn giật cũng thấy rất sợ hãi (nhất là cha mẹ và những người trực tiếp chăm sóc trẻ) tuy nhiên cơn giật thường không quá 15 phút và trẻ phục hồi  hoàn toàn trong vòng 1 giờ.

5. Làm gì khi trẻ bị sốt

         -          Trong hầu hết các trường hợp, căn nguyên gây sốt ở trẻ là do nhiễm virut vì vậy trẻ sẽ tự hết sốt, trở lại bình thường sau một vài ngày. Hầu hết các bậc cha mẹ hoặc người chăm sóc trẻ thường cố gắng tìm mọi cách để hạ sốt cho trẻ nhằm mong muốn tránh tình trạng sốt cao co giật có thể xảy ra. Điều này không sai về mặt lý thuyết, tuy nhiên theo kinh nghiệm của nhiều chuyên gia cho rằng chính bản thân tình trạng sốt cũng có nhiều tác dụng tốt với tình trạng của đứa trẻ cho nên nhiều khi  cũng nên để cho cơn sốt làm nhiệm vụ của nó.

         -          Mặc dù vậy cũng cần thiết phải hạ sốt cho trẻ khi trẻ sốt cao trên 38,5oC. Có thể dùng nước ấm để lau cho trẻ nhưng cũng có thể làm trẻ run hoặc giật mình hoảng hốt. Vì vậy cũng không nên lau nước ấm toàn thân cho trẻ khi trẻ bị sốt mà chỉ cần lau ở một vài nơi như trán, nách... Việc dùng thuốc hạ sốt cho trẻ vẫn có nhiều quan điểm trái ngược nhưng nhiều chuyên gia cho rằng nên bắt đầu dùng thuốc hạ sốt cho trẻ khi nhiệt độ đo được ở nách trên 38,5oC. Thuốc hạ sốt thường được sử dụng là paracetamol với liều dùng theo chỉ dẫn và không quá 6 lần/24 giờ.

         -          Khi trẻ bị sốt thường mất nhiều nước (qua đường mồ hôi, hô hấp...) vì vậy điều quan trọng là phải động viên khuyến khích cho trẻ uống đủ nước, không cho trẻ ăn kiêng khi ốm. Một điều còn quan trọng hơn cả việc cố gắng tìm mọi cách hạ sốt cho trẻ thậm chí hơn cả thuốc hạ sốt là việc phải theo dõi chặt chẽ tình trạng sốt, cho trẻ nghỉ ngơi và cặp nhiệt độ thường xuyên. Để hạ sốt cho bé, mẹ có thể dùng nước ấm như khi tắm cho trẻ để lau kỹ phần nách và bẹn của bé, trong thời gian khoảng 5-15 phút. Tránh để bé tiếp xúc với nước lâu, có thể bé sẽ chuyển qua cảm lạnh. Ngưng lau mát khi nhiệt độ giảm dưới 38,5 độ C. Tuyệt đối không chườm đá lạnh lên cơ thể bé. Mẹ cũng có thể dùng chanh xát vào gan bàn chân của bé để hạ sốt.

6. Cần đưa trẻ đi khám tại bệnh viện, nếu:

         -          Cha, mẹ, người chăm sóc trẻ phải hiểu, để theo dõi và nhận biết được khi nào đưa trẻ đi khám... Trẻ cần được đưa ngay đến cơ sở y tế khi có ít nhất một trong số các dấu hiệu dưới đây:

         -          Không uống được hoặc bỏ bú; nôn tất cả mọi thứ; co giật; trẻ buồn ngủ một cách khác thường hoặc li bì; trẻ khó thở; nổi ban bất thường; đau đầu nhiều; trẻ có bị sốt sau khi đến vùng có sốt rét, sốt xuất huyết...

         -          Điều này có ý nghĩa trong việc sớm có chẩn đoán tìm căn nguyên gây sốt đồng thời có các can thiệp điều trị kịp thời.

7. Các nguyên nhân sốt trẻ sơ sinh

7.1 Nhiễm trùng

        Sốt là phản ứng tự nhiên khi bị nhiễm trùng ở người lớn, nhưng chỉ một nửa số bé sơ sinh bị sốt khi nhiễm trùng. Đặc biệt, với những bé sinh non, nguy cơ bị nhiễm trùng cao hơn, nhất là khi bé sốt kèm những triệu chứng khác như thay đổi hành vi, tần suất bú và cả màu sắc trên da.

7.2 Quá nóng

         -          Nhiều người mẹ “ra sức” ủ ấm cho bé bằng chăn ấm, khăn cotton và những bộ quần áo kín mít. Nếu nhiệt độ trong phòng quá cao thì bé có thể bị nóng quá, dù đó là thời tiết mùa đông. Tình trạng tương tự xảy đến khi bé bị ủ nóng và ngồi cùng mẹ trong ôtô. Nếu cho bé tiếp xúc trực tiếp dưới ánh nắng mặt trời thì bé cũng bị nóng quá. Tất cả những yếu tố trên có khả năng gây sốt cho bé sơ sinh. Nguy hiểm hơn, khi thân nhiệt tăng cao, bé có thể rơi vào trạng thái đột quỵ và dẫn tới tử vong.

Để tránh bé nóng quá, nếu nhiệt độ trong phòng ở mức Bình thường, bạn hãy mặc cho bé giống như cách bạn và những người xung quanh đang mặc.

7.3 Mất nước

        Một số bé không nhận đủ sữa mẹ sẽ khiến thân nhiệt tăng cao, gây sốt. Điều này thường xuất hiện ở ngày thứ 2-3 sau khi chào đời. Nếu cơ thể không được bổ sung thêm sữa mẹ bằng cách tăng cường những cữ bú thì bé có thể bị mất nước.

8. Cách hạ sốt cho bé

         -          Với mức sốt vừa 38 - 38,5ºC thì cơ thể trẻ có thể chịu đựng được nhưng với mức sốt cao từ 39-40ºC trở lên trong thời gian dài có thể làm trẻ bị co giật, gây thiếu ôxy não. Trẻ bị sốt cao co giật thường gặp ở lứa tuổi từ 6 tháng đến 5 tuổi.

         -          Khi bé bị sốt trên 39ºC thường xuất hiện cơn co giật và cơn co giật này mất đi khi hạ thân nhiệt xuống dưới 39ºC. Do vậy các bà mẹ cần nhanh chóng hạ sốt khi trẻ bị sốt cao. Cần cởi bỏ bớt quần áo cho trẻ, dùng thuốc hạ sốt, lau mát hạ sốt, cho bé bú hoặc uống nhiều nước và đưa trẻ đến cơ sở y tế.

 

Lau mát hạ sốt cho bé khi:

         -          Bé bị sốt cao trên 40ºC.

         -          Bé bị sốt cao kèm co giật hoặc có dấu hiệu sắp sửa co giật.

8.1  Chuẩn bị dụng cụ:

         -          5 khăn nhỏ để lau mát.

         -          Thau nước ấm.

         -          Nhiệt kế.

8.2  Thực hiện:

         -          Đặt bé nằm ngửa trên giường.

         -          Cởi bỏ quần áo trẻ.

         -          Lấy nhiệt độ bé.

         -          Rửa tay.

         -          Chuẩn bị nước lau mát:

Cho ít nước lạnh vào trong thau.

         -          Cho nước nóng vào, bằng ½ lượng nước lạnh.

         -          Kiểm tra nhiệt độ nước bằng cách nhúng khuỷu tay vào thau nước, cảm giác ấm giống như nước tắm em bé.

Lau mát

         -          Nhúng 5 khăn vào thau nước và vắt hơi ráo.

         -          Đặt 2 khăn ở hõm nách, 2 khăn ở bẹn và 1 khăn lau khắp người.

         -          Không đắp lên trán vì ít có tác dụng hạ sốt. Không đắp lên ngực vì tăng nguy cơ viêm phổi.

         -          Thay khăn mỗi 2-3 phút.

         -          Theo dõi nhiệt độ nước, cho thêm nước nóng nếu thấy nước không còn ấm.

         -          Lấy nhiệt độ bé mỗi 15 phút, ngưng lau mát khi nhiệt độ dưới 38,5ºC.

         -          Lau khô và mặc quần áo mỏng cho trẻ.

8.3 Những điều không nên làm:

         -          Không nên ủ ấm, mặc nhiều lớp quần áo cho trẻ khi trẻ đang sốt.

         -          Không nên nặn chanh vào miệng và mắt trẻ.

         -          Không nên dùng nước đá lạnh để lau máu hạ sốt cho trẻ.

         -          Không giật tóc, vỗ vào người trẻ khi trẻ đang bị co giật, càng khiến trẻ bị kích thích, co giật nhiều hơn. Không cho nằm phòng máy lạnh hạ nhiệt độ thấp hay máy quạt thổi trực tiếp vào người.

 

9. Dinh dưỡng cho trẻ bị sốt

         -          Khi bé bị sốt, các bà mẹ thường cho bé kiêng khem rất nhiều, điều này có thực sự tốt cho trẻ?

         -          Khi bị sốt, trẻ sẽ cảm thấy mệt mỏi và buồn ngủ, hãy để trẻ nghỉ ngơi. Bị sốt cũng sẽ làm giảm các hoạt động tiêu hoá của dạ dày, vì thế hãy cố gắng tránh cho bé ăn những đồ ăn khó tiêu hoá, không có lý do nào để giảm bữa ăn thường ngày khi bé không từ chối ăn.

         -          Cụ thể, chế độ ăn của trẻ bị sốt (không phải sốt thương hàn) như sau:

9.1 Trẻ nhỏ hơn 6 tháng:

         -          Bú mẹ nhiều lần, cho trẻ bú bất cứ lúc nào trẻ muốn. Mẹ phải uống thêm sữa và nước để đủ sữa cho trẻ vì trẻ sốt bị mất nước nên rất cần nước.

         -          Nếu trẻ bú bình: lượng sữa trong một ngày là 150ml cho mỗi cân nặng cơ thể, chia làm 8-10 lần. Cho trẻ uống nước “đã khát” mới cho bú bình vì nếu không bù đủ số nước bị mất do sốt thì trẻ sẽ bỏ bú sữa. Có thể làm mát sữa cho trẻ “háu bú”.

9.2 Trẻ từ 6 đến 24 tháng:

         -          Bú sữa đang dùng: là sữa mẹ hoặc sữa bình trẻ đang dùng và pha như bình thường.

         -          Bột hoặc cháo có đủ chất dinh dưỡng như bình thường nhưng xay loãng, cho trẻ ăn nhiều cữ trong ngày (4-5 cữ) nhưng mỗi lần ăn ít một (1/3-1/2 chén).

         -          Chất đạm tốt nhất là sữa, thịt gà, thịt lợn.

         -          Cho trẻ uống thêm nước trái cây mát sau khi bú và sau khi ăn bột hoặc cháo.

9.3 Trẻ từ 24 đến 60 tháng:

         -          Ăn cơm như bình thường, nhiều lần, ít một.

         -          Bữa ăn nên có thêm canh chua hoặc những loại canh mà trẻ dễ ăn như canh khoai mỡ, canh rau ngót, canh nấu thịt, cua mồng tơi....giúp trẻ ngon miệng, dễ ăn.

         -          Ăn thêm một cữ tối nếu trẻ thèm ăn và thức khuya do sốt.

         -          Cho trẻ ăn những món mà trẻ thích.

         -          Ăn thêm những món phụ nhưng bổ dưỡng như bánh Flan, yaourt…

         -          Uống thêm nước, sữa, yaourt, nước trái cây mát.

9.4 Một số món ăn giúp trẻ hạ sốt

 - Cà chua hầm thịt:

Cà chua 100g, thịt lợn nạc 100g, cà chua rửa sạch thái lát hoặc băm nhỏ. Bắc nồi lên bếp, cho 1 bát nước, đổ thịt vào nấu chín trước, sau đó cho cà chua, một ít muối, dầu hành, gừng đun chín là được. Uống canh, ăn thịt và cà chua, mỗi ngày 1 lần, hoặc ăn cùng với cơm.

- Rau muống, mã thầy:

Rau muống 100g, mã thầy 20g. Hai thứ trên rửa sạch, cho vào nồi nước, luộc chín nhừ. Ăn rau uống canh mỗi ngày 2 - 3 lần, ăn liền trong 7 ngày.

- Chè đậu xanh, rau câu:

Đậu xanh 50g, rau câu 30g, đường đỏ vừa đủ. Đậu xanh cho nước vào đun cho đậu chín nhừ, rau câu thái nhỏ, cho vào nồi nấu cùng đến khi rau câu chín kỹ thì cho đường đỏ liệu vừa ăn là được. Mỗi ngày ăn 1 lần, ăn liên tục 7 ngày.

Do bị sốt, cơ thể trẻ nhỏ bị suy yếu, nên nguyên tắc ăn uống đối với bệnh sốt ở trẻ nhỏ là:

Uống đủ nước thức ăn dễ tiêu và giàu chất dinh dưỡng; đặc biệt là có đủ chất đạm (protein), vitamin và muối khoáng. Không nên cho trẻ ăn những món xào, rán nhiều mỡ, để phòng ngừa rối loạn tiêu hóa.

10. Câu hỏi tham khảo

Câu hỏi: Sốt có nên truyền dịch?

Con gái tôi gần 4 tuổi, vừa rồi cháu bị sốt 39oC liên tiếp 4 ngày. Có người khuyên tôi nên truyền dịch cho cháu.

Trả lời:

           Khi trẻ bị sốt các bậc phụ huynh cần hết sức cảnh giác, nhất là trường hợp sốt cao như con chị. Nên theo dõi sát để đề phòng sốt quá cao dẫn đến co giật, làm tổn hại hệ thần kinh của trẻ, thậm chí có thể gây tử vong.

          Việc đầu tiên bố mẹ cần làm là hạ nhiệt cho trẻ bằng các loại thuốc hạ sốt thông dụng dưới dạng thuốc sủi, thuốc viên, thuốc đặt, siro... có chứa paracetamol.

          Lưu ý, chỉ khi trẻ sốt trên 38,5oC mới dùng một loại thuốc hạ sốt, tránh trường hợp trẻ hơi nóng là dùng ngay thuốc hạ sốt vì paracetamol nếu dùng thường xuyên sẽ ảnh hưởng đến các tế bào gan, gây độc cho gan của trẻ. Tuyệt đối không dùng nhiều dạng thuốc hạ sốt khác nhau gây quá liều cho trẻ.

          Sốt là một phản ứng trước các tác nhân lạ xâm nhập vào cơ thể. Sốt ở trẻ do nhiều nguyên nhân khác nhau như virut, vi khuẩn... Để biết chẩn đoán chính xác cần cho trẻ khám bác sĩ.

          Khi trẻ sốt, không nên truyền dịch nếu trẻ vẫn ăn uống được, chỉ truyền dịch khi sốt kèm theo mất nước, tiêu chảy, ói mữa...

          Nếu sốt do virut thì dùng thuốc hạ sốt và làm mát cơ thể, tăng cường thể trạng cho trẻ bằng ăn uống, sau vài ngày đến 1 tuần trẻ sẽ tự khỏi bệnh mà không cần dùng bất cứ thuốc nào khác, kể cả kháng sinh. Sốt virut nếu dùng kháng sinh thì bệnh không những không khỏi mà còn gây tổn hại rất lớn cho sức khỏe của trẻ.

Câu hỏi:  Vì sao khi sốt chân tay của trẻ lại bị lạnh?

Con gái em được 14 tháng, nặng 10.8kg, cao 78cm. Cho em hỏi bé như vậy có phải suy dinh dưỡng không? Bé bị sốt mà bàn tay, bàn chân lạnh nhưng đầu thì nóng như vậy có sao không BS? Ở nhà cũng cho uống thuốc hạ sốt rồi nhưng hạ xong rồi lại sốt. BS cho em hỏi bé bệnh gì?

Trả lời:

Với cân nặng và chiều cao trên ở bé gái 14 tháng tuổi, cho thấy bé phát triển thể chất khá tốt theo tuổi rồi em, chứ không phải suy dinh dưỡng như em lo nghĩ.

Vấn đề bé sốt cao nhưng tay chân lạnh là do rối loạn vận mạch, lúc này em cần nhanh chóng hạ sốt xuống thì biểu hiện trên sẽ hết, nhưng nếu em cho mặc ấm hoặc trùm thêm chăn mền thì bé càng lạnh run và sốt càng cao hơn dẫn đến co giật.

Còn sốt do bệnh gì thì em nên đưa bé đi khám BS chuyên nhi, nếu cần phải làm thêm xét nghiệm máu em nhé!