I. NÔN ÓI:

             Nôn ói là vấn đề thường gặp ở trẻ em, thường là nhẹ và xảy ra cấp tính. Hiếm khi bệnh có thể nặng và đe dọa tính mạng. Nôn ói thường do viêm dạ dày ruột và nguyên nhân thay đổi khi trẻ lớn.

1. Tại sao trẻ nôn ói?

          Khi nôn ói, cơ bụng và cơ thành ngực co lại, đẩy dịch trong dạ dày lên thực quản và trào ra miệng. Nôn ói xảy ra khi dây thần kinh trong não nhạy cảm với một số kích thích như: ngộ độc thức ăn, nhiễm trùng dạ dày - ruột, thuốc, chuyển động. Đôi khi buồn nôn xảy ra trước khi ói. Trẻ nhỏ có thể không biết mô tả buồn nôn, mặc dù trẻ có thể than đau bụng hoặc than phiền khác.

           Nôn ói thường có lợi, bởi vì đây là cách cơ thể loại bỏ chất có hại. Tuy nhiên, hiện nay không nên sử dụng thuốc hoặc các biện pháp gây ói như dùng ngón tay móc trong miệng, ngay cả khi trẻ uống nhầm chất có hại.

2. Nguyên nhân nôn ói

Nôn ói có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau. Các nguyên nhân gây nôn ói thay đổi tùy thuộc theo tuổi trẻ.

2.1 Trẻ sơ sinh và nhũ nhi       

 

Nôn vọt ở trẻ sơ sinh có thể là biểu hiện bệnh lý nặng và cần được đánh giá kỹ. Các nguyên nhân nôn ói ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi bao gồm tắc dạ dày (hẹp môn vị) hoặc tắc ruột.

Trẻ cũng có thể nôn ói do nhiễm trùng đường ruột hoặc nhiễm trùng toàn thân. Bất cứ trẻ nhỏ nào sốt 38oC hoặc sốt cao hơn, kèm nôn ói, nên được khám tại cơ sở y tế.

2.2 Trẻ em

           Nguyên nhân thường gặp nhất gây nôn ở trẻ em là viêm dạ dày - ruột, thường do siêu vi trùng. Viêm dạ dày ruột có thể xảy ra khi trẻ ăn thức ăn bị nhiễm khuẩn hoặc trẻ ngậm tay bị nhiễm bẩn. Siêu vi trùng gây viêm dạ dày ruột rất dễ lây lan và có số lượng nhiều trong phân trẻ bệnh. Rửa tay là yếu tố quan trọng giúp phòng ngừa lây lan. Ít gặp hơn, nôn ói do ăn thức ăn được chế biến, hoặc bảo quản không đúng cách gọi là ngộ độc thức ăn.

           Nôn ói do viêm dạ dày - ruột thường bắt đầu đột ngột và hồi phục nhanh, thường trong vòng 24 giờ. Những dấu hiệu khác của viêm dạ dày - ruột bao gồm: tiêu chảy, sốt, hoặc đau bụng.        

 

Những bệnh khác cũng có thể gây nôn ói ở trẻ em bao gồm trào ngược dạ dày - thực quản, viêm loét dạ dày, tắc ruột.

3.  Chăm sóc trẻ nôn ói tại nhà

           Một số khuyến cáo sau đây được đề nghị giúp chăm sóc trẻ nôn ói tại nhà.

3.1 Theo dõi mất nước

           Mất nước có thể xảy ra ở trẻ nôn ói. Các dấu hiệu mất nước nhẹ bao gồm môi khô, trẻ khát nước.

        Dấu hiệu mất nước trung bình hoặc nặng bao gồm tiểu ít (ít hơn 1 lần đi tiểu trong 6 giờ), khóc không có nước mắt, miệng khô, hoặc mắt trũng. Trẻ mất nước trung bình hoặc nặng cần được mang đến cơ sở y tế ngay để được bù nước.

3.2 Chế độ ăn           

Trẻ nôn ói nhưng không mất nước có thể tiếp tục ăn chế độ ăn hàng ngày khi trẻ dung nạp được. Trẻ mất nước cần uống thêm nhiều dịch.

* Trẻ nhũ nhi:

       Nếu trẻ đang bú mẹ bị nôn ói, trẻ nên được tiếp tục bú mẹ, trừ khi có bệnh lý mà nhân viên y tế khuyên nhịn bú, bởi vì sữa mẹ dễ tiêu hóa. Nếu trẻ nôn ói lập tức ngay sau khi bú, bà mẹ có thể cố gắng cho trẻ bú nhiều lần, mỗi lần ít một. Ví dụ, bú mẹ mỗi 30 phút, mỗi lần bú 5 - 10 phút. Nếu nôn ói giảm bớt sau 2 - 3 giờ, cho trẻ bú lại như bình thường. Nếu nôn ói nặng hơn sau 24 giờ, cần mang trẻ đi khám.

* Trẻ em:

          Nên động viên trẻ uống thêm nước, tránh uống nước có quá nhiều đường. Tránh ăn thức ăn có nhiều mỡ sẽ khó hấp thu.

           Bù nước: bù nước đường uống thì đơn giản, an toàn hơn truyền dịch. Dung dịch bù nước đường uống, Oral rehydration therapy (ORT) là dung dịch có chứa đường và điện giải (sodium, potassium, chloride) là những chất bị mất khi trẻ nôn ói.

           ORS không điều trị nôn ói, nhưng giúp điều trị mất nước kèm nôn ói.

           Thuốc: thuốc chống nôn cần được kê toa theo hướng dẫn của thầy thuốc trong một số trường hợp.

4. Phòng ngừa lây lan:

           Cha mẹ trẻ bị nôn ói nên chú ý phòng ngừa lây nhiễm trong gia đình và người xung quanh. Rửa tay với nước và xà phòng sau khi thay tã cho trẻ, trước và sau khi chuẩn bị thức ăn, cho trẻ bệnh nghỉ học giúp hạn chế lây lan.

 

5. Khi nào mang trẻ khám ngay

           Khi trẻ có những dấu hiệu sau đây cần mang trẻ đi khám ngay: ói dịch màu xanh (mật) hoặc có máu, nôn ói liên tục trên 24 giờ; bú kém kèm mất nước trung bình hoặc nặng; đau bụng dữ dội; sốt trên 39oC, li bì khó đánh thức.

II. NÔN TRỚ:

       Nôn trớ là tình trạng thường gặp ở trẻ em, nhất là nhũ nhi, nhẹ thì làm cho trẻ khó khăn trong ăn uống và bú mẹ, nặng hơn có thể làm cho chậm tăng cân gây suy giảm sức đề kháng. Nguy hiểm hơn, nôn trớ có thể gây tắc nghẽn đường hô hấp nếu không may trẻ hít phải chất nôn ói vào phổi

1. Nôn trớ liên quan đến vấn đề ăn, uống của trẻ

1.1 Nguyên nhân:

           Hay gặp ở trẻ nhỏ do ép trẻ ăn quá nhiều, bú quá no, bú chai, ngậm vú giả, pha sữa không đúng cách, không dung nạp sữa bò hoặc bắt đầu ăn bổ sung với thức ăn mới lạ... Nôn thường xuất hiện sớm, số lượng chất nôn ít, chủ yếu là thức ăn.

           Trẻ vẫn chơi bình thường, không ảnh hưởng nhiều đến tình trạng sức khỏe của trẻ. Do vậy, chỉ cần điều chỉnh việc cho ăn, uống sao cho hợp lý hơn có thể giúp trẻ giảm bớt đáng kể tình trạng nôn ói này.

1.2 Biện pháp khắc phục:

-        Không ép trẻ ăn nhiều làm cho trẻ sợ hãi khi nhìn thấy thức ăn.

-        Chia thức ăn làm nhiều bữa nhỏ trong ngày để đảm bảo đủ số lượng thức ăn cần thiết.

-        Ở những trẻ bú mẹ, sau khi bú xong nên bế trẻ 10 - 15 phút rồi mới đặt trẻ nằm xuống.

-        Pha sữa đúng công thức và tốt nhất nên cho trẻ ăn, uống bằng thìa hoặc muỗng.

-        Khi cho trẻ bú bình với đầu vú cao su thì cần nghiêng bình sữa sao cho sữa ngập cổ bình để tránh tình trạng trẻ nuốt không khí vào dạ dày quá nhiều gây đầy hơi, chướng bụng.

2. Nôn trớ do nguyên nhân bệnh lý

2.1 Nguyên nhân:

Thường gặp nhất là hiện tượng trào ngược dạ dày - thực quản, do vòng van giữa thực quản và dạ dày không đủ mạnh để cản thức ăn trong dạ dày trào lên thực quản, đôi khi trào ra miệng của trẻ, gặp nhiều ở trẻ sơ sinh. Vì dịch dạ dày là dịch acid, trong khi thực quản lại hơi kiềm nên những dịch trào ngược lên sẽ gây ảnh hưởng xấu đến thực quản, như có thể gây viêm thực quản, làm bỏng rát thực quản, khiến trẻ rất sợ khi cho bú hoặc ăn.

           Dịch trào ngược lên miệng nhiều có thể khiến trẻ dễ bị hít sặc vào phổi gây viêm phổi hít. Đôi khi trẻ có thể bị tím tái do ọc sữa vì dịch dạ dày gây kích thích dây thần kinh dọc theo thực quản làm ức chế hô hấp khiến trẻ ngưng thở.

           Do đó, trào ngược dạ dày thực quản rất nguy hiểm đối với trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh. Điều trị tốt bệnh sẽ khỏi, hoặc khi trẻ được ăn dặm với thức ăn đặc hơn thì các triệu chứng sẽ giảm dần rồi biến mất.

2.2 Biện pháp khắc phục:

-        Sau khi cho trẻ bú xong cần bế đứng trẻ lên và vỗ nhẹ phần lưng trẻ để trẻ có thể ợ hơi được, mục đích làm giảm lượng hơi mà trẻ nuốt phải trong dạ dày, cũng là nguyên nhân khiến trẻ dễ bị nôn, trớ.

-        Khi trẻ nằm cần cho trẻ nằm cao đầu, cũng như thân mình phía trên luôn cao hơn hơn phía dưới để tránh hiện tượng trào ngược, nếu trẻ bị ọc sữa nhiều thì cho trẻ nằm nghiêng sang một bên để không bị hít chất nôn vào phổi, tuyệt đối tránh bế xốc trẻ lên khi đang nôn, trớ vì sẽ làm tăng nguy cơ trào dịch ói vào phổi.

-        Cho trẻ bú chầm chậm, ít một và nhiều lần trong ngày nhằm tránh làm căng dạ dày trẻ quá mức, có thể cho trẻ dùng thêm các loại sữa dễ đông đặc khi vào dạ dày thì sẽ tránh được việc trào ngược.

-        Sử dụng các thuốc chống trào ngược và bảo vệ thực quản bằng những loại thuốc thông dụng như: motilium, primperan, omeprazol… nhưng tuyệt đối phải tuân thủ theo sự hướng dẫn và chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.

III. Đoán bệnh khi bé bị nôn trớ

1. Nôn trớ kèm tiêu chảy, sốt nhẹ

-        Nguyên nhân có thể là: chứng viêm dạ dày - một trong những bệnh dạ dày phổ biến ở bé 6-24 tháng tuổi (hoặc ở mọi lứa tuổi). Viêm dạ dày có thể gây ra bởi virus rota, bé dễ bị lây từ những bé khác. Theo thống kê, có đến 4/5 số bé bị nhiễm virus rota dưới tuổi lên 5.

        Các triệu chứng tiêu chảy, nôn kéo dài 1-2 ngày hoặc lâu hơn (3-5 ngày). Trường hợp nặng, bé phải nhập viện vì sốt và mất nước do tiêu chảy.

-        Sau khi bé đã ngừng nôn trớ, có thể cho bé một thìa cafe sữa khoảng vài phút một lần, trong một tiếng đồng hồ. Thực phẩm lỏng và nước bù điện giải cũng tốt cho bé bị tiêu chảy gây mất nước.

-        Nên đưa đi khám nếu bé tiêu chảy nặng, kéo dài, bé bị mất nước (khô lưỡi hoặc môi, tiểu ít, thóp trũng).

2. Nôn trớ ngay sau khi bú mẹ hoặc bú bình

           Nguyên nhân có thể là: hẹp môn vị - cơ van giữa dạ dày và ruột dày lên. Thông thường, van này có độ rộng tương đương một cây bút chí nhưng khi cơ van này dày lên thì nó sẽ bị hẹp lại. Hẹp môn vị còn có thể khiến bé bị nôn thành vòi rồng.

 

Nếu bé sơ sinh nôn ngay sau khi bú, bạn nên đưa con đi khám sớm. Bác sĩ sẽ kiểm tra cho bé và bé có thể được phẫu thuật đơn giản để mở rộng cơ van này. Thường sau 2 ngày phẫu thuật, bé có thể trở về nhà.

 

3. Nôn trớ kèm phát ban

-        Nguyên nhân có thể là: nếu bé nôn nhiều lần sau khi ăn, kèm nổi ban quanh miệng, cổ, sau đầu gối hoặc khuỷu tay, bé có thể bị dị ứng với sữa công thức hoặc thực phẩm như dâu tây, chocolate, lạc...

-        Cho bé đi khám ngay nếu bé khó thở, sưng miệng. Một phản ứng dị ứng nặng có thể khiến bé tử vong nếu không được can thiệp kịp thời.

-        Để giảm nguy cơ dị ứng, bạn nên cho con ăn dặm khi bé được 6 tháng. Chờ cho đến khi bé đủ một tuổi mới cho ăn sữa bò. Có thể hỏi bác sĩ về thời gian bé tập ăn các món nhất định. Khi cho bé ăn một món mới, nên kiểm tra phản ứng trong vài ngày rồi mới cho ăn món mới khác.

4. Nôn kèm máu

-        Nguyên nhân có thể do: bất ổn ở dạ dày, như nhiễm khuẩn dạ dày khiến các mạch máu ở đó bị vỡ hoặc các mô trong dạ dày bị tổn thương do bé phải nôn gắng sức.

-        Cần cho bé đi khám ngay nếu bé bị nôn kèm máu. Không được tự ý dùng bất kỳ loại thuốc nào cho con.

5. Nôn ra dịch vàng xanh

-        Nguyên nhân có thể do: dịch vàng xanh có thể do mật, gan bài tiết hoặc do dị tật bẩm sinh đường tiêu hóa, nghẽn phân su hoặc xoắn ruột.

-        Ở trường hợp này, bạn cần đưa con đi khám ngay vì nôn ra dịch vàng xanh là một trường hợp khẩn cấp. Bé có thể cần được phẫu thuật để khắc phục sự cố.

-        Nôn kèm sốt, gào hét thường xuyên (với bé nhỏ) hoặc cứng cổ (với bé lớn hơn).

-        Nguyên nhân có thể do: vi khuẩn viêm màng não, nhiễm trùng não. Nên cho bé tiêm phòng Hib để ngăn ngừa viêm màng não.

-        Nên cho bé đi khám ngay néu bé nôn, sốt, dễ bị kích thích hoặc bé nôn kèm cứng cổ, đau đầu.

 

6. Nôn, kèm đau bụng nghiêm trọng

Nguyên nhân có thể do: viêm ruột thừa (phổ biến hơn ở bé trên 10 tuổi). Ban đầu, bé bị đau nhẹ quanh rốn. Sau đó, cơn đau di chuyển đến dưới bên phải của bụng. Nếu không được cấp cứu, ruột thừa sẽ bị vỡ khiến chất độc lan khắp khoang bụng, gây tử vong.